18 shlokas
- 1
भरद्वाज उवाच
दानस्य किं फलं प्राहुर्धर्मस्य चरितस्य च
तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च
bharadvāja uvāca
dānasya kiṃ phalaṃ prāhurdharmasya caritasya ca
tapasaśca sutaptasya svādhyāyasya hutasya ca
- 2
भृगुर् उवाच
हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शान्तिर् उत्तमा
दानेन भोग इत्याहुस्तपसा सर्वम् आप्नुयात्
bhṛgur uvāca
hutena śāmyate pāpaṃ svādhyāye śāntir uttamā
dānena bhoga ityāhustapasā sarvam āpnuyāt
- 3
दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थम् इहैव च
सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति
dānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ paratrārtham ihaiva ca
sadbhyo yaddīyate kiṃcittatparatropatiṣṭhati
- 4
असत्सु दीयते यत्तु तद्दानम् इह भुज्यते
यादृशं दीयते दानं तादृशं फलम् आप्यते
asatsu dīyate yattu taddānam iha bhujyate
yādṛśaṃ dīyate dānaṃ tādṛśaṃ phalam āpyate
- 5
भरद्वाज उवाच
किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम्
धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुम् अर्हति
bharadvāja uvāca
kiṃ kasya dharmacaraṇaṃ kiṃ vā dharmasya lakṣaṇam
dharmaḥ katividho vāpi tadbhavānvaktum arhati
- 6
भृगुर् उवाच
स्वधर्मचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीषिणः
तेषां धर्मफलावाप्तिर्यो ऽन्यथा स विमुह्यति
bhṛgur uvāca
svadharmacaraṇe yuktā ye bhavanti manīṣiṇaḥ
teṣāṃ dharmaphalāvāptiryo 'nyathā sa vimuhyati
- 7
भरद्वाज उवाच
यद् एतच्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा
तेषां स्वे स्वे य आचारास्तान्मे वक्तुम् इहार्हसि
bharadvāja uvāca
yad etaccāturāśramyaṃ brahmarṣivihitaṃ purā
teṣāṃ sve sve ya ācārāstānme vaktum ihārhasi
- 8
भृगुर् उवाच
पूर्वम् एव भगवता लोकहितम् अनुतिष्ठता धर्मसंरक्षणार्थम् आश्रमाश्चत्वारो ऽभिनिर्दिष्टाः
तत्र गुरुकुलवासम् एव तावत्प्रथमम् आश्रमम् उदाहरन्ति
सम्यग् अत्र शौचसंस्कारविनयनियमप्रणीतो विनीतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तन्द्रालस्ये गुरोर् अभिवादनवेदाभ्यासश्रवणपवित्रीकृतान्तरात्मा त्रिषवणम् उपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषानित्यो भैक्षादिसर्वनिवेदितान्तरात्मा गुरुवचननिर्देशानुष्ठानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात्
bhṛgur uvāca
pūrvam eva bhagavatā lokahitam anutiṣṭhatā dharmasaṃrakṣaṇārtham āśramāścatvāro 'bhinirdiṣṭāḥ
tatra gurukulavāsam eva tāvatprathamam āśramam udāharanti
samyag atra śaucasaṃskāravinayaniyamapraṇīto vinītātmā ubhe saṃdhye bhāskarāgnidaivatānyupasthāya vihāya tandrālasye guror abhivādanavedābhyāsaśravaṇapavitrīkṛtāntarātmā triṣavaṇam upaspṛśya brahmacaryāgniparicaraṇaguruśuśrūṣānityo bhaikṣādisarvaniveditāntarātmā guruvacananirdeśānuṣṭhānāpratikūlo guruprasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ syāt
- 9
गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदम् अवाप्नुयात्
भवति चात्र श्लोकः
तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिध्यते चास्य मानसम्
guruṃ yastu samārādhya dvijo vedam avāpnuyāt
bhavati cātra ślokaḥ
tasya svargaphalāvāptiḥ sidhyate cāsya mānasam
- 10
गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयम् आश्रमं वदन्ति
तस्य समुदाचारलक्षणं सर्वम् अनुव्याख्यास्यामः
समावृत्तानां सदाराणां सहधर्मचर्याफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते
धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्यत्र त्रिवर्गसाधनम् अवेक्ष्यागर्हितेन कर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायप्रकर्षोपलब्धेन ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्रिसारगतेन वा हव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं प्रवर्तयेत्
तद्धि सर्वाश्रमाणां मूलम् उदाहरन्ति
गुरुकुलवासिनः परिव्राजका ये चान्ये संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्ठायिनस्तेषाम् अप्यत एव भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तन्ते
gārhasthyaṃ khalu dvitīyam āśramaṃ vadanti
tasya samudācāralakṣaṇaṃ sarvam anuvyākhyāsyāmaḥ
samāvṛttānāṃ sadārāṇāṃ sahadharmacaryāphalārthināṃ gṛhāśramo vidhīyate
dharmārthakāmāvāptirhyatra trivargasādhanam avekṣyāgarhitena karmaṇā dhanānyādāya svādhyāyaprakarṣopalabdhena brahmarṣinirmitena vā adrisāragatena vā havyaniyamābhyāsadaivataprasādopalabdhena vā dhanena gṛhastho gārhasthyaṃ pravartayet
taddhi sarvāśramāṇāṃ mūlam udāharanti
gurukulavāsinaḥ parivrājakā ye cānye saṃkalpitavrataniyamadharmānuṣṭhāyinasteṣām apyata eva bhikṣābalisaṃvibhāgāḥ pravartante
- 11
वानप्रस्थानां द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्यदर्शनाः स्वाध्यायप्रसङ्गिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति
तेषां प्रत्युत्थानाभिवादनानसूयावाक्प्रदानसौमुख्यशक्त्यासनशयनाभ्यवहारसत्क्रियाश्चेति
vānaprasthānāṃ dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalvete sādhavaḥ sādhupathyadarśanāḥ svādhyāyaprasaṅginastīrthābhigamanadeśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryaṭanti
teṣāṃ pratyutthānābhivādanānasūyāvākpradānasaumukhyaśaktyāsanaśayanābhyavahārasatkriyāśceti
- 12
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते
भवति चात्र श्लोकः
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति
atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate
bhavati cātra ślokaḥ
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati
- 13
अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयन्ते निवापेन पितरो वेदाभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः
अपत्योत्पादनेन प्रजापतिर् इति
api cātra yajñakriyābhirdevatāḥ prīyante nivāpena pitaro vedābhyāsaśravaṇadhāraṇena ṛṣayaḥ
apatyotpādanena prajāpatir iti
- 14
वत्सलाः सर्वभूतानां वाच्याः श्रोत्रसुखा गिरः
श्लोकौ चात्र भवतः
परिवादोपघातौ च पारुष्यं चात्र गर्हितम्
vatsalāḥ sarvabhūtānāṃ vācyāḥ śrotrasukhā giraḥ
ślokau cātra bhavataḥ
parivādopaghātau ca pāruṣyaṃ cātra garhitam
- 15
अवज्ञानम् अहंकारो दम्भश्चैव विगर्हितः
अहिंसा सत्यम् अक्रोधः सर्वाश्रमगतं तपः
avajñānam ahaṃkāro dambhaścaiva vigarhitaḥ
ahiṃsā satyam akrodhaḥ sarvāśramagataṃ tapaḥ
- 16
अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यङ्गगन्धोपभोगनृत्तगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनाभिरामसंदर्शनानां प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यपेयलेह्यचोष्याणाम् अभ्यवहार्याणां विविधानाम् उपभोगः स्वदारविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिर् इति
api cātra mālyābharaṇavastrābhyaṅgagandhopabhoganṛttagītavāditraśrutisukhanayanābhirāmasaṃdarśanānāṃ prāptirbhakṣyabhojyapeyalehyacoṣyāṇām abhyavahāryāṇāṃ vividhānām upabhogaḥ svadāravihārasaṃtoṣaḥ kāmasukhāvāptir iti
- 17
त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे
स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिम् आप्नुयात्
trivargaguṇanirvṛttiryasya nityaṃ gṛhāśrame
sa sukhānyanubhūyeha śiṣṭānāṃ gatim āpnuyāt
- 18
उञ्छवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्मचरणे रतः
त्यक्तकामसुखारम्भस्तस्य स्वर्गो न दुर्लभः
uñchavṛttirgṛhastho yaḥ svadharmacaraṇe rataḥ
tyaktakāmasukhārambhastasya svargo na durlabhaḥ

