52 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततः पुनः स गाङ्गेयम् अभिवाद्य पितामहम्
प्राञ्जलिर्नियतो भूत्वा पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ punaḥ sa gāṅgeyam abhivādya pitāmaham
prāñjalirniyato bhūtvā paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ
- 2
के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक्
चतुर्णाम् आश्रमाणां च राजधर्माश्च के मताः
ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthak
caturṇām āśramāṇāṃ ca rājadharmāśca ke matāḥ
- 3
केन स्विद्वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धते
केन पौराश्च भृत्याश्च वर्धन्ते भरतर्षभ
kena svidvardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhate
kena paurāśca bhṛtyāśca vardhante bharatarṣabha
- 4
कोशं दण्डं च दुर्गं च सहायान्मन्त्रिणस्तथा
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्कीदृशान्वर्जयेन्नृपः
kośaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyānmantriṇastathā
ṛtvikpurohitācāryānkīdṛśānvarjayennṛpaḥ
- 5
केषु विश्वसितव्यं स्याद्राज्ञां कस्यांचिद् आपदि
कुतो वात्मा दृढो रक्ष्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह
keṣu viśvasitavyaṃ syādrājñāṃ kasyāṃcid āpadi
kuto vātmā dṛḍho rakṣyastanme brūhi pitāmaha
- 6
भीष्म उवाच
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्
bhīṣma uvāca
namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase
brāhmaṇebhyo namaskṛtvā dharmānvakṣyāmi śāśvatān
- 7
अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा
प्रजनः स्वेषु दारेषु शौचम् अद्रोह एव च
akrodhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaḥ kṣamā tathā
prajanaḥ sveṣu dāreṣu śaucam adroha eva ca
- 8
आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः
ब्राह्मणस्य तु यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम्
ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ navaite sārvavarṇikāḥ
brāhmaṇasya tu yo dharmastaṃ te vakṣyāmi kevalam
- 9
दमम् एव महाराज धर्मम् आहुः पुरातनम्
स्वाध्यायो ऽध्यापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते
damam eva mahārāja dharmam āhuḥ purātanam
svādhyāyo 'dhyāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate
- 10
तं चेद्वित्तम् उपागच्छेद्वर्तमानं स्वकर्मणि
अकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं प्रज्ञानतर्पितम्
taṃ cedvittam upāgacchedvartamānaṃ svakarmaṇi
akurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ prajñānatarpitam
- 11
कुर्वीतापत्यसंतानम् अथो दद्याद्यजेत च
संविभज्य हि भोक्तव्यं धनं सद्भिर् इतीष्यते
kurvītāpatyasaṃtānam atho dadyādyajeta ca
saṃvibhajya hi bhoktavyaṃ dhanaṃ sadbhir itīṣyate
- 12
परिनिष्ठितकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणः
कुर्याद् अन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते
pariniṣṭhitakāryastu svādhyāyenaiva brāhmaṇaḥ
kuryād anyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate
- 13
क्षत्रियस्यापि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत
दद्याद्राजा न याचेत यजेत न तु याजयेत्
kṣatriyasyāpi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata
dadyādrājā na yāceta yajeta na tu yājayet
- 14
नाध्यापयेद् अधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत्
नित्योद्युक्तो दस्युवधे रणे कुर्यात्पराक्रमम्
nādhyāpayed adhīyīta prajāśca paripālayet
nityodyukto dasyuvadhe raṇe kuryātparākramam
- 15
ये च क्रतुभिर् ईजानाः श्रुतवन्तश्च भूमिपाः
य एवाहवजेतारस्त एषां लोकजित्तमाः
ye ca kratubhir ījānāḥ śrutavantaśca bhūmipāḥ
ya evāhavajetārasta eṣāṃ lokajittamāḥ
- 16
अविक्षतेन देहेन समराद्यो निवर्तते
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः
avikṣatena dehena samarādyo nivartate
kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ
- 17
वधं हि क्षत्रबन्धूनां धर्मम् आहुः प्रधानतः
नास्य कृत्यतमं किंचिद् अन्यद्दस्युनिबर्हणात्
vadhaṃ hi kṣatrabandhūnāṃ dharmam āhuḥ pradhānataḥ
nāsya kṛtyatamaṃ kiṃcid anyaddasyunibarhaṇāt
- 18
दानम् अध्ययनं यज्ञो योगः क्षेमो विधीयते
तस्माद्राज्ञा विशेषेण योद्धव्यं धर्मम् ईप्सता
dānam adhyayanaṃ yajño yogaḥ kṣemo vidhīyate
tasmādrājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṃ dharmam īpsatā
- 19
स्वेषु धर्मेष्ववस्थाप्य प्रजाः सर्वा महीपतिः
धर्मेण सर्वकृत्यानि समनिष्ठानि कारयेत्
sveṣu dharmeṣvavasthāpya prajāḥ sarvā mahīpatiḥ
dharmeṇa sarvakṛtyāni samaniṣṭhāni kārayet
- 20
परिनिष्ठितकार्यः स्यान्नृपतिः परिपालनात्
कुर्याद् अन्यन्न वा कुर्याद् ऐन्द्रो राजन्य उच्यते
pariniṣṭhitakāryaḥ syānnṛpatiḥ paripālanāt
kuryād anyanna vā kuryād aindro rājanya ucyate
- 21
वैश्यस्यापीह यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत
दानम् अध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः
vaiśyasyāpīha yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata
dānam adhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasaṃcayaḥ
- 22
पितृवत्पालयेद्वैश्यो युक्तः सर्वपशून् इह
विकर्म तद्भवेद् अन्यत्कर्म यद्यत्समाचरेत्
रक्षया स हि तेषां वै महत्सुखम् अवाप्नुयात्
pitṛvatpālayedvaiśyo yuktaḥ sarvapaśūn iha
vikarma tadbhaved anyatkarma yadyatsamācaret
rakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahatsukham avāpnuyāt
- 23
प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून्
ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः
prajāpatirhi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūn
brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ
- 24
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्
षण्णाम् एकां पिबेद्धेनुं शताच्च मिथुनं हरेत्
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam
ṣaṇṇām ekāṃ pibeddhenuṃ śatācca mithunaṃ haret
- 25
लये च सप्तमो भागस्तथा शृङ्गे कला खुरे
सस्यस्य सर्वबीजानाम् एषा सांवत्सरी भृतिः
laye ca saptamo bhāgastathā śṛṅge kalā khure
sasyasya sarvabījānām eṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ
- 26
न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशून् इति
वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन
na ca vaiśyasya kāmaḥ syānna rakṣeyaṃ paśūn iti
vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃcana
- 27
शूद्रस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत
प्रजापतिर्हि वर्णानां दासं शूद्रम् अकल्पयत्
śūdrasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata
prajāpatirhi varṇānāṃ dāsaṃ śūdram akalpayat
- 28
तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते
तेषां शुश्रूषणाच्चैव महत्सुखम् अवाप्नुयात्
tasmācchūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyate
teṣāṃ śuśrūṣaṇāccaiva mahatsukham avāpnuyāt
- 29
शूद्र एतान्परिचरेत्त्रीन्वर्णान् अनसूयकः
संचयांश्च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन
śūdra etānparicarettrīnvarṇān anasūyakaḥ
saṃcayāṃśca na kurvīta jātu śūdraḥ kathaṃcana
- 30
पापीयान्हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद्गरीयसः
राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः
pāpīyānhi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryādgarīyasaḥ
rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ

