18 shlokas
- 1
याज्ञवल्क्य उवाच
एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम
कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा
yājñavalkya uvāca
ete pradhānasya guṇāstrayaḥ puruṣasattama
kṛtsnasya caiva jagatastiṣṭhantyanapagāḥ sadā
- 2
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा
कोटिशश्च करोत्येष प्रत्यगात्मानम् आत्मना
śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā
koṭiśaśca karotyeṣa pratyagātmānam ātmanā
- 3
सात्त्विकस्योत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम्
तामसस्याधमं स्थानं प्राहुर् अध्यात्मचिन्तकाः
sāttvikasyottamaṃ sthānaṃ rājasasyeha madhyamam
tāmasasyādhamaṃ sthānaṃ prāhur adhyātmacintakāḥ
- 4
केवलेनेह पुण्येन गतिम् ऊर्ध्वाम् अवाप्नुयात्
पुण्यपापेन मानुष्यम् अधर्मेणाप्यधोगतिम्
kevaleneha puṇyena gatim ūrdhvām avāpnuyāt
puṇyapāpena mānuṣyam adharmeṇāpyadhogatim
- 5
द्वंद्वम् एषां त्रयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतः
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च शृणुष्व मे
dvaṃdvam eṣāṃ trayāṇāṃ tu saṃnipātaṃ ca tattvataḥ
sattvasya rajasaścaiva tamasaśca śṛṇuṣva me
- 6
सत्त्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथा
तमसश्च तथा सत्त्वं सत्त्वस्याव्यक्तम् एव च
sattvasya tu rajo dṛṣṭaṃ rajasaśca tamastathā
tamasaśca tathā sattvaṃ sattvasyāvyaktam eva ca
- 7
अव्यक्तसत्त्वसंयुक्तो देवलोकम् अवाप्नुयात्
रजःसत्त्वसमायुक्तो मनुष्येषूपपद्यते
avyaktasattvasaṃyukto devalokam avāpnuyāt
rajaḥsattvasamāyukto manuṣyeṣūpapadyate
- 8
रजस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते
रजस्तामससत्त्वैश्च युक्तो मानुष्यम् आप्नुयात्
rajastamobhyāṃ saṃyuktastiryagyoniṣu jāyate
rajastāmasasattvaiśca yukto mānuṣyam āpnuyāt
- 9
पुण्यपापवियुक्तानां स्थानम् आहुर्मनीषिणाम्
शाश्वतं चाव्ययं चैव अक्षरं चाभयं च यत्
puṇyapāpaviyuktānāṃ sthānam āhurmanīṣiṇām
śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva akṣaraṃ cābhayaṃ ca yat
- 10
ज्ञानिनां संभवं श्रेष्ठं स्थानम् अव्रणम् अच्युतम्
अतीन्द्रियम् अबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम्
jñānināṃ saṃbhavaṃ śreṣṭhaṃ sthānam avraṇam acyutam
atīndriyam abījaṃ ca janmamṛtyutamonudam
- 11
अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्ते ऽहं नराधिप
स एष प्रकृतिष्ठो हि तस्थुर् इत्यभिधीयते
avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste 'haṃ narādhipa
sa eṣa prakṛtiṣṭho hi tasthur ityabhidhīyate
- 12
अचेतनश्चैष मतः प्रकृतिस्थश्च पार्थिव
एतेनाधिष्ठितश्चैव सृजते संहरत्यपि
acetanaścaiṣa mataḥ prakṛtisthaśca pārthiva
etenādhiṣṭhitaścaiva sṛjate saṃharatyapi
- 13
जनक उवाच
अनादिनिधनाव् एतावुभावेव महामुने
अमूर्तिमन्ताव् अचलाव् अप्रकम्प्यौ च निर्व्रणौ
janaka uvāca
anādinidhanāv etāvubhāveva mahāmune
amūrtimantāv acalāv aprakampyau ca nirvraṇau
- 14
अग्राह्याव् ऋषिशार्दूल कथम् एको ह्य् अचेतनः
चेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भाषितः
agrāhyāv ṛṣiśārdūla katham eko hy acetanaḥ
cetanāvāṃstathā caikaḥ kṣetrajña iti bhāṣitaḥ
- 15
त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन मोक्षधर्मम् उपाससे
साकल्यं मोक्षधर्मस्य श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
tvaṃ hi viprendra kārtsnyena mokṣadharmam upāsase
sākalyaṃ mokṣadharmasya śrotum icchāmi tattvataḥ
- 16
अस्तित्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव च
तथैवोत्क्रमणस्थानं देहिनो ऽपि वियुज्यतः
astitvaṃ kevalatvaṃ ca vinābhāvaṃ tathaiva ca
tathaivotkramaṇasthānaṃ dehino 'pi viyujyataḥ
- 17
कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तद्ब्रूहि मे द्विज
सांख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग्योगं तथैव च
kālena yaddhi prāpnoti sthānaṃ tadbrūhi me dvija
sāṃkhyajñānaṃ ca tattvena pṛthagyogaṃ tathaiva ca
- 18
अरिष्टानि च तत्त्वेन वक्तुम् अर्हसि सत्तम
विदितं सर्वम् एतत्ते पाणावामलकं यथा
ariṣṭāni ca tattvena vaktum arhasi sattama
viditaṃ sarvam etatte pāṇāvāmalakaṃ yathā

