34 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
इत्युक्तो ऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम्
मोक्षधर्मार्थसंयुक्तम् इदं प्रष्टुं प्रचक्रमे
bhīṣma uvāca
ityukto 'bhipraśasyaitatparamarṣestu śāsanam
mokṣadharmārthasaṃyuktam idaṃ praṣṭuṃ pracakrame
- 2
शुक उवाच
प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा वृद्धः प्रज्ञो ऽनसूयकः
अनागतम् अनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति
śuka uvāca
prajāvāñśrotriyo yajvā vṛddhaḥ prajño 'nasūyakaḥ
anāgatam anaitihyaṃ kathaṃ brahmādhigacchati
- 3
तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया
सांख्ये वा यदि वा योगे एतत्पृष्टो ऽभिधत्स्व मे
tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā
sāṃkhye vā yadi vā yoge etatpṛṣṭo 'bhidhatsva me
- 4
मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं समवाप्यते
येनोपायेन पुरुषैस्तच्च व्याख्यातुम् अर्हसि
manasaścendriyāṇāṃ cāpyaikāgryaṃ samavāpyate
yenopāyena puruṣaistacca vyākhyātum arhasi
- 5
व्यास उवाच
नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्
नान्यत्र सर्वसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन
vyāsa uvāca
nānyatra vidyātapasornānyatrendriyanigrahāt
nānyatra sarvasaṃtyāgātsiddhiṃ vindati kaścana
- 6
महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः
भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु
mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥ
bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛdgrāme niviṣṭāni śarīriṣu
- 7
भूमेर्देहो जलात्सारो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते
प्राणापानाश्रयो वायुः खेष्वाकाशं शरीरिणाम्
bhūmerdeho jalātsāro jyotiṣaścakṣuṣī smṛte
prāṇāpānāśrayo vāyuḥ kheṣvākāśaṃ śarīriṇām
- 8
क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर्भुक्तम् अर्छति
कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक्सरस्वती
krānte viṣṇurbale śakraḥ koṣṭhe 'gnirbhuktam archati
karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāksarasvatī
- 9
कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी
दर्शनानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये
karṇau tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī
darśanānīndriyoktāni dvārāṇyāhārasiddhaye
- 10
शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम्
इन्द्रियाणि पृथक्त्वर्थान्मनसो दर्शयन्त्युत
śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca pañcamam
indriyāṇi pṛthaktvarthānmanaso darśayantyuta
- 11
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः
मनश्चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः
indriyāṇi mano yuṅkte vaśyānyanteva vājinaḥ
manaścāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ
- 12
इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस्तथा
indriyāṇāṃ tathaivaiṣāṃ sarveṣām īśvaraṃ manaḥ
niyame ca visarge ca bhūtātmā manasastathā
- 13
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः
प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम्
indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ
prāṇāpānau ca jīvaśca nityaṃ deheṣu dehinām
- 14
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतना
सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कदाचन
āśrayo nāsti sattvasya guṇaśabdo na cetanā
sattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇānvai kadācana
- 15
एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानम् आत्मनि
evaṃ saptadaśaṃ dehe vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ
manīṣī manasā vipraḥ paśyatyātmānam ātmani
- 16
न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः
मनसा संप्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते
na hyayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvair apīndriyaiḥ
manasā saṃpradīptena mahān ātmā prakāśate
- 17
अशब्दस्पर्शरूपं तद् अरसागन्धम् अव्ययम्
अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम्
aśabdasparśarūpaṃ tad arasāgandham avyayam
aśarīraṃ śarīre sve nirīkṣeta nirindriyam
- 18
अव्यक्तं व्यक्तदेहेषु मर्त्येष्वमरम् आश्रितम्
यो ऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे
avyaktaṃ vyaktadeheṣu martyeṣvamaram āśritam
yo 'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyase
- 19
विद्याभिजनसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः
vidyābhijanasampanne brāhmaṇe gavi hastini
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ
- 20
स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च
वसत्येको महान् आत्मा येन सर्वम् इदं ततम्
sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca
vasatyeko mahān ātmā yena sarvam idaṃ tatam
- 21
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म सम्पद्यते तदा
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani
yadā paśyati bhūtātmā brahma sampadyate tadā
- 22
यावान् आत्मनि वेदात्मा तावान् आत्मा परात्मनि
य एवं सततं वेद सो ऽमृतत्वाय कल्पते
yāvān ātmani vedātmā tāvān ātmā parātmani
ya evaṃ satataṃ veda so 'mṛtatvāya kalpate
- 23
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः
sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca
devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ
- 24
शकुनीनाम् इवाकाशे जले वारिचरस्य वा
यथा गतिर्न दृश्येत तथैव सुमहात्मनः
śakunīnām ivākāśe jale vāricarasya vā
yathā gatirna dṛśyeta tathaiva sumahātmanaḥ
- 25
कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनात्मनि
यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं न वेदेह कश्चन
kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyevātmanātmani
yasmiṃstu pacyate kālastaṃ na vedeha kaścana
- 26
न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक्च नाधो न च तिरः पुनः
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव कश्चित्कुतश्चन
na tad ūrdhvaṃ na tiryakca nādho na ca tiraḥ punaḥ
na madhye pratigṛhṇīte naiva kaścitkutaścana
- 27
सर्वे ऽन्तःस्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किंचन
यः सहस्रं समागच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः
sarve 'ntaḥsthā ime lokā bāhyam eṣāṃ na kiṃcana
yaḥ sahasraṃ samāgacchedyathā bāṇo guṇacyutaḥ
- 28
नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः
तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः
naivāntaṃ kāraṇasyeyādyadyapi syānmanojavaḥ
tasmātsūkṣmātsūkṣmataraṃ nāsti sthūlataraṃ tataḥ
- 29
सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvato'kṣiśiromukham
sarvataḥśrutimalloke sarvam āvṛtya tiṣṭhati
- 30
तद् एवाणोर् अणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम्
तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते
tad evāṇor aṇutaraṃ tanmahadbhyo mahattaram
tad antaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate

