12 shlokas
- 1
व्यास उवाच
द्वंद्वानि मोक्षजिज्ञासुर् अर्थधर्मावनुष्ठितः
वक्त्रा गुणवता शिष्यः श्राव्यः पूर्वम् इदं महत्
vyāsa uvāca
dvaṃdvāni mokṣajijñāsur arthadharmāvanuṣṭhitaḥ
vaktrā guṇavatā śiṣyaḥ śrāvyaḥ pūrvam idaṃ mahat
- 2
आकाशं मारुतो ज्योतिर् आपः पृथ्वी च पञ्चमी
भावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पञ्चसु
ākāśaṃ māruto jyotir āpaḥ pṛthvī ca pañcamī
bhāvābhāvau ca kālaśca sarvabhūteṣu pañcasu
- 3
अन्तरात्मकम् आकाशं तन्मयं श्रोत्रम् इन्द्रियम्
तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मूर्तिशास्त्रविधानवित्
antarātmakam ākāśaṃ tanmayaṃ śrotram indriyam
tasya śabdaṃ guṇaṃ vidyānmūrtiśāstravidhānavit
- 4
चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन्मयौ
स्पर्शनं चेन्द्रियं विद्यात्तथा स्पर्शं च तन्मयम्
caraṇaṃ mārutātmeti prāṇāpānau ca tanmayau
sparśanaṃ cendriyaṃ vidyāttathā sparśaṃ ca tanmayam
- 5
ततः पाकः प्रकाशश्च ज्योतिश्चक्षुश्च तन्मयम्
तस्य रूपं गुणं विद्यात्तमो ऽन्ववसितात्मकम्
tataḥ pākaḥ prakāśaśca jyotiścakṣuśca tanmayam
tasya rūpaṃ guṇaṃ vidyāttamo 'nvavasitātmakam
- 6
प्रक्लेदः क्षुद्रता स्नेह इत्यापो ह्युपदिश्यते
रसनं चेन्द्रियं जिह्वा रसश्चापां गुणो मतः
prakledaḥ kṣudratā sneha ityāpo hyupadiśyate
rasanaṃ cendriyaṃ jihvā rasaścāpāṃ guṇo mataḥ
- 7
संघातः पार्थिवो धातुर् अस्थिदन्तनखानि च
श्मश्रु लोम च केशाश्च सिराः स्नायु च चर्म च
saṃghātaḥ pārthivo dhātur asthidantanakhāni ca
śmaśru loma ca keśāśca sirāḥ snāyu ca carma ca
- 8
इन्द्रियं घ्राणसंज्ञानं नासिकेत्यभिधीयते
गन्धश्चैवेन्द्रियार्थो ऽयं विज्ञेयः पृथिवीमयः
indriyaṃ ghrāṇasaṃjñānaṃ nāsiketyabhidhīyate
gandhaścaivendriyārtho 'yaṃ vijñeyaḥ pṛthivīmayaḥ
- 9
उत्तरेषु गुणाः सन्ति सर्वे सर्वेषु चोत्तराः
पञ्चानां भूतसंघानां संततिं मुनयो विदुः
uttareṣu guṇāḥ santi sarve sarveṣu cottarāḥ
pañcānāṃ bhūtasaṃghānāṃ saṃtatiṃ munayo viduḥ
- 10
मनो नवमम् एषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता
एकादशो ऽन्तरात्मा च सर्वतः पर उच्यते
mano navamam eṣāṃ tu buddhistu daśamī smṛtā
ekādaśo 'ntarātmā ca sarvataḥ para ucyate
- 11
व्यवसायात्मिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम्
कर्मानुमानाद्विज्ञेयः स जीवः क्षेत्रसंज्ञकः
vyavasāyātmikā buddhirmano vyākaraṇātmakam
karmānumānādvijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrasaṃjñakaḥ
- 12
एभिः कालाष्टमैर्भावैर्यः सर्वैः सर्वम् अन्वितम्
पश्यत्य् अकलुषं प्राज्ञः स मोहं नानुवर्तते
ebhiḥ kālāṣṭamairbhāvairyaḥ sarvaiḥ sarvam anvitam
paśyaty akaluṣaṃ prājñaḥ sa mohaṃ nānuvartate

