43 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः
य इच्छेत्सिद्धिम् आस्थातुं देवतां कां यजेत सः
yudhiṣṭhira uvāca
gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ
ya icchetsiddhim āsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ
- 2
कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो निःश्रेयसं परम्
विधिना केन जुहुयाद्दैवं पित्र्यं तथैव च
kuto hyasya dhruvaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṃ param
vidhinā kena juhuyāddaivaṃ pitryaṃ tathaiva ca
- 3
मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः
स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद्येन न च्यवते दिवः
muktaśca kāṃ gatiṃ gacchenmokṣaścaiva kimātmakaḥ
svargataścaiva kiṃ kuryādyena na cyavate divaḥ
- 4
देवतानां च को देवः पितॄणां च तथा पिता
तस्मात्परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह
devatānāṃ ca ko devaḥ pitṝṇāṃ ca tathā pitā
tasmātparataraṃ yacca tanme brūhi pitāmaha
- 5
भीष्म उवाच
गूढं मां प्रश्नवित्प्रश्नं पृच्छसे त्वम् इहानघ
न ह्येष तर्कया शक्यो वक्तुं वर्षशतैर् अपि
bhīṣma uvāca
gūḍhaṃ māṃ praśnavitpraśnaṃ pṛcchase tvam ihānagha
na hyeṣa tarkayā śakyo vaktuṃ varṣaśatair api
- 6
ऋते देवप्रसादाद्वा राजञ्ज्ञानागमेन वा
गहनं ह्येतद् आख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन्
ṛte devaprasādādvā rājañjñānāgamena vā
gahanaṃ hyetad ākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan
- 7
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
नारदस्य च संवादम् ऋषेर्नारायणस्य च
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
nāradasya ca saṃvādam ṛṣernārāyaṇasya ca
- 8
नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः
धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मे ऽभ्यभाषत
nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ
dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me 'bhyabhāṣata
- 9
कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवे ऽन्तरे
नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च
kṛte yuge mahārāja purā svāyaṃbhuve 'ntare
naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca
- 10
तेभ्यो नारायणनरौ तपस्तेपतुर् अव्ययौ
बदर्याश्रमम् आसाद्य शकटे कनकामये
tebhyo nārāyaṇanarau tapastepatur avyayau
badaryāśramam āsādya śakaṭe kanakāmaye
- 11
अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोरमम्
तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ
aṣṭacakraṃ hi tadyānaṃ bhūtayuktaṃ manoramam
tatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisaṃtatau
- 12
तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्षौ सुरैर् अपि
यस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुम् अर्हति
tapasā tejasā caiva durnirīkṣau surair api
yasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭum arhati
- 13
नूनं तयोर् अनुमते हृदि हृच्छयचोदितः
महामेरोर्गिरेः शृङ्गात्प्रच्युतो गन्धमादनम्
nūnaṃ tayor anumate hṛdi hṛcchayacoditaḥ
mahāmerorgireḥ śṛṅgātpracyuto gandhamādanam
- 14
नारदः सुमहद्भूतं लोकान्सर्वान् अचीचरत्
तं देशम् अगमद्राजन्बदर्याश्रमम् आशुगः
nāradaḥ sumahadbhūtaṃ lokānsarvān acīcarat
taṃ deśam agamadrājanbadaryāśramam āśugaḥ
- 15
तयोर् आह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्वभूत्
इदं तद् आस्पदं कृत्स्नं यस्मिंल्लोकाः प्रतिष्ठिताः
tayor āhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tvabhūt
idaṃ tad āspadaṃ kṛtsnaṃ yasmiṃllokāḥ pratiṣṭhitāḥ
- 16
सदेवासुरगन्धर्वाः सर्षिकिंनरलेलिहाः
एका मूर्तिर् इयं पूर्वं जाता भूयश्चतुर्विधा
sadevāsuragandharvāḥ sarṣikiṃnaralelihāḥ
ekā mūrtir iyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaścaturvidhā
- 17
धर्मस्य कुलसंतानो महान् एभिर्विवर्धितः
अहो ह्यनुगृहीतो ऽद्य धर्म एभिः सुरैर् इह
नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा
dharmasya kulasaṃtāno mahān ebhirvivardhitaḥ
aho hyanugṛhīto 'dya dharma ebhiḥ surair iha
naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā
- 18
तत्र कृष्णो हरिश्चैव कस्मिंश्चित्कारणान्तरे
स्थितौ धर्मोत्तरौ ह्येतौ तथा तपसि धिष्ठितौ
tatra kṛṣṇo hariścaiva kasmiṃścitkāraṇāntare
sthitau dharmottarau hyetau tathā tapasi dhiṣṭhitau
- 19
एतौ हि परमं धाम कानयोर् आह्निकक्रिया
पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ
कां देवतां नु यजतः पितॄन्वा कान्महामती
etau hi paramaṃ dhāma kānayor āhnikakriyā
pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau
kāṃ devatāṃ nu yajataḥ pitṝnvā kānmahāmatī
- 20
इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य ह
सहसा प्रादुरभवत्समीपे देवयोस्तदा
iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya ha
sahasā prādurabhavatsamīpe devayostadā
- 21
कृते दैवे च पित्र्ये च ततस्ताभ्यां निरीक्षितः
पूजितश्चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः
kṛte daive ca pitrye ca tatastābhyāṃ nirīkṣitaḥ
pūjitaścaiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ
- 22
तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यमपूर्वं विधिविस्तरम्
उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवान् ऋषिः
taṃ dṛṣṭvā mahadāścaryamapūrvaṃ vidhivistaram
upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavān ṛṣiḥ
- 23
नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना
नमस्कृत्वा महादेवम् इदं वचनम् अब्रवीत्
nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya prasannenāntarātmanā
namaskṛtvā mahādevam idaṃ vacanam abravīt
- 24
वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे
त्वम् अजः शाश्वतो धाता मतो ऽमृतम् अनुत्तमम्
प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वम् इदं जगत्
vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase
tvam ajaḥ śāśvato dhātā mato 'mṛtam anuttamam
pratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tvayi sarvam idaṃ jagat
- 25
चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः
यजन्ते त्वाम् अहरहर्नानामूर्तिसमास्थितम्
catvāro hyāśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥ
yajante tvām aharaharnānāmūrtisamāsthitam
- 26
पिता माता च सर्वस्य जगतः शाश्वतो गुरुः
कं त्वद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे
pitā mātā ca sarvasya jagataḥ śāśvato guruḥ
kaṃ tvadya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe
- 27
श्रीभगवान् उवाच
अवाच्यम् एतद्वक्तव्यम् आत्मगुह्यं सनातनम्
तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामि तु यथातथम्
śrībhagavān uvāca
avācyam etadvaktavyam ātmaguhyaṃ sanātanam
tava bhaktimato brahmanvakṣyāmi tu yathātatham
- 28
यत्तत्सूक्ष्मम् अविज्ञेयम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम्
इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम्
yattatsūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṃ dhruvam
indriyair indriyārthaiśca sarvabhūtaiśca varjitam
- 29
स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते
त्रिगुणव्यतिरिक्तो ऽसौ पुरुषश्चेति कल्पितः
तस्माद् अव्यक्तम् उत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम
sa hyantarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaśceti kathyate
triguṇavyatirikto 'sau puruṣaśceti kalpitaḥ
tasmād avyaktam utpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama
- 30
अव्यक्ता व्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिर् अव्यया
तां योनिम् आवयोर्विद्धि यो ऽसौ सदसदात्मकः
आवाभ्यां पूज्यते ऽसौ हि दैवे पित्र्ये च कल्पिते
avyaktā vyaktabhāvasthā yā sā prakṛtir avyayā
tāṃ yonim āvayorviddhi yo 'sau sadasadātmakaḥ
āvābhyāṃ pūjyate 'sau hi daive pitrye ca kalpite

