13 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
सर्वम् एतत्तपोमूलं कवयः परिचक्षते
न ह्यतप्ततपा मूढः क्रियाफलम् अवाप्यते
bhīṣma uvāca
sarvam etattapomūlaṃ kavayaḥ paricakṣate
na hyataptatapā mūḍhaḥ kriyāphalam avāpyate
- 2
प्रजापतिर् इदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः
तथैव वेदान् ऋषयस्तपसा प्रतिपेदिरे
prajāpatir idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjatprabhuḥ
tathaiva vedān ṛṣayastapasā pratipedire
- 3
तपसो ह्यानुपूर्व्येण फलमूलानिलाशनाः
त्रींल्लोकांस्तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः
tapaso hyānupūrvyeṇa phalamūlānilāśanāḥ
trīṃllokāṃstapasā siddhāḥ paśyanti susamāhitāḥ
- 4
औषधान्यगदादीनि तिस्रो विद्याश्च संस्कृताः
तपसैव हि सिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम्
auṣadhānyagadādīni tisro vidyāśca saṃskṛtāḥ
tapasaiva hi sidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam
- 5
यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरुत्सहम्
सर्वं तत्तपसा शक्यं तपो हि दुरतिक्रमम्
yaddurāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ durutsaham
sarvaṃ tattapasā śakyaṃ tapo hi duratikramam
- 6
सुरापो ऽसंमतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः
तपसैव सुतप्तेन नरः पापाद्विमुच्यते
surāpo 'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ
tapasaiva sutaptena naraḥ pāpādvimucyate
- 7
तपसो बहुरूपस्य तैस्तैर्द्वारैः प्रवर्ततः
निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात्परम्
tapaso bahurūpasya taistairdvāraiḥ pravartataḥ
nivṛttyā vartamānasya tapo nānaśanātparam
- 8
अहिंसा सत्यवचनं दानम् इन्द्रियनिग्रहः
एतेभ्यो हि महाराज तपो नानशनात्परम्
ahiṃsā satyavacanaṃ dānam indriyanigrahaḥ
etebhyo hi mahārāja tapo nānaśanātparam
- 9
न दुष्करतरं दानान्नातिमातरम् आश्रमः
त्रैविद्येभ्यः परं नास्ति संन्यासः परमं तपः
na duṣkarataraṃ dānānnātimātaram āśramaḥ
traividyebhyaḥ paraṃ nāsti saṃnyāsaḥ paramaṃ tapaḥ
- 10
इन्द्रियाणीह रक्षन्ति धनधान्याभिगुप्तये
तस्माद् अर्थे च धर्मे च तपो नानशनात्परम्
indriyāṇīha rakṣanti dhanadhānyābhiguptaye
tasmād arthe ca dharme ca tapo nānaśanātparam
- 11
ऋषयः पितरो देवा मनुष्या मृगसत्तमाः
यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyā mṛgasattamāḥ
yāni cānyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
- 12
तपःपरायणाः सर्वे सिध्यन्ति तपसा च ते
इत्येवं तपसा देवा महत्त्वं चाप्यवाप्नुवन्
tapaḥparāyaṇāḥ sarve sidhyanti tapasā ca te
ityevaṃ tapasā devā mahattvaṃ cāpyavāpnuvan
- 13
इमानीष्टविभागानि फलानि तपसा सदा
तपसा शक्यते प्राप्तुं देवत्वम् अपि निश्चयात्
imānīṣṭavibhāgāni phalāni tapasā sadā
tapasā śakyate prāptuṃ devatvam api niścayāt

