56 shlokas
- 1
उतथ्य उवाच
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः
संपद्यदैषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः
utathya uvāca
kālavarṣī ca parjanyo dharmacārī ca pārthivaḥ
saṃpadyadaiṣā bhavati sā bibharti sukhaṃ prajāḥ
- 2
यो न जानाति निर्हन्तुं वस्त्राणां रजको मलम्
रक्तानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः
yo na jānāti nirhantuṃ vastrāṇāṃ rajako malam
raktāni vā śodhayituṃ yathā nāsti tathaiva saḥ
- 3
एवम् एव द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशाम् अपि
शूद्राश्चतुर्णां वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थिताः
evam eva dvijendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśām api
śūdrāścaturṇāṃ varṇānāṃ nānākarmasvavasthitāḥ
- 4
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु
karma śūdre kṛṣirvaiśye daṇḍanītiśca rājani
brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ cāpi dvijātiṣu
- 5
तेषां यः क्षत्रियो वेद वस्त्राणाम् इव शोधनम्
शीलदोषान्विनिर्हन्तुं स पिता स प्रजापतिः
teṣāṃ yaḥ kṣatriyo veda vastrāṇām iva śodhanam
śīladoṣānvinirhantuṃ sa pitā sa prajāpatiḥ
- 6
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगम् उच्यते
kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśca bharatarṣabha
rājavṛttāni sarvāṇi rājaiva yugam ucyate
- 7
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यम् एव च
सर्वं प्रमुह्यते ह्येतद्यदा राजा प्रमाद्यति
cāturvarṇyaṃ tathā vedāścāturāśramyam eva ca
sarvaṃ pramuhyate hyetadyadā rājā pramādyati
- 8
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः
धर्मात्मा यः स कर्ता स्याद् अधर्मात्मा विनाशकः
rājaiva kartā bhūtānāṃ rājaiva ca vināśakaḥ
dharmātmā yaḥ sa kartā syād adharmātmā vināśakaḥ
- 9
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति
rājño bhāryāśca putrāśca bāndhavāḥ suhṛdastathā
sametya sarve śocanti yadā rājā pramādyati
- 10
हस्तिनो ऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव
hastino 'śvāśca gāvaścāpyuṣṭrāśvataragardabhāḥ
adharmavṛtte nṛpatau sarve sīdanti pārthiva
- 11
दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातर् उच्यते
अबलं तन्महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्
durbalārthaṃ balaṃ sṛṣṭaṃ dhātrā māndhātar ucyate
abalaṃ tanmahadbhūtaṃ yasminsarvaṃ pratiṣṭhitam
- 12
यच्च भूतं स भजते भूता ये च तदन्वयाः
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव
yacca bhūtaṃ sa bhajate bhūtā ye ca tadanvayāḥ
adharmasthe hi nṛpatau sarve sīdanti pārthiva
- 13
दुर्बलस्य हि यच्चक्षुर्मुनेर् आशीविषस्य च
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलम् आसदः
durbalasya hi yaccakṣurmuner āśīviṣasya ca
aviṣahyatamaṃ manye mā sma durbalam āsadaḥ
- 14
दुर्बलांस्तात बुध्येथा नित्यम् एवाविमानितान्
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम्
durbalāṃstāta budhyethā nityam evāvimānitān
mā tvāṃ durbalacakṣūṃṣi pradaheyuḥ sabāndhavam
- 15
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति
आ मूलं निर्दहत्येव मा स्म दुर्बलम् आसदः
na hi durbaladagdhasya kule kiṃcitprarohati
ā mūlaṃ nirdahatyeva mā sma durbalam āsadaḥ
- 16
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम्
बलस्याबलदग्धस्य न किंचिद् अवशिष्यते
abalaṃ vai balācchreyo yaccātibalavadbalam
balasyābaladagdhasya na kiṃcid avaśiṣyate
- 17
विमानितो हतोत्क्रुष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दति
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम्
vimānito hatotkruṣṭastrātāraṃ cenna vindati
amānuṣakṛtastatra daṇḍo hanti narādhipam
- 18
मा स्म तात बले स्थेया बाधिष्ठा मापि दुर्बलम्
मा त्वा दुर्बलचक्षूंषि धक्ष्यन्त्यग्निर् इवाश्रयम्
mā sma tāta bale stheyā bādhiṣṭhā māpi durbalam
mā tvā durbalacakṣūṃṣi dhakṣyantyagnir ivāśrayam
- 19
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम्
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशासताम्
yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rodatām
tāni putrānpaśūnghnanti teṣāṃ mithyābhiśāsatām
- 20
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्तृषु
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौर् इव
yadi nātmani putreṣu na cetpautreṣu naptṛṣu
na hi pāpaṃ kṛtaṃ karma sadyaḥ phalati gaur iva
- 21
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः
yatrābalo vadhyamānastrātāraṃ nādhigacchati
mahāndaivakṛtastatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ
- 22
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव
अभीक्ष्णं भिक्षुदोषेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः
yuktā yadā jānapadā bhikṣante brāhmaṇā iva
abhīkṣṇaṃ bhikṣudoṣeṇa rājānaṃ ghnanti tādṛśāḥ
- 23
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत्
rājño yadā janapade bahavo rājapūruṣāḥ
anayenopavartante tadrājñaḥ kilbiṣaṃ mahat
- 24
यदा युक्ता नयन्त्यर्थान्कामाद् अर्थवशेन वा
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत्
yadā yuktā nayantyarthānkāmād arthavaśena vā
kṛpaṇaṃ yācamānānāṃ tadrājño vaiśasaṃ mahat
- 25
महावृक्षो जायते वर्धते च तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते वा तदाश्रया अनिकेता भवन्ति
mahāvṛkṣo jāyate vardhate ca taṃ caiva bhūtāni samāśrayanti
yadā vṛkṣaśchidyate dahyate vā tadāśrayā aniketā bhavanti
- 26
यदा राष्ट्रे धर्मम् अग्र्यं चरन्ति संस्कारं वा राजगुणं ब्रुवाणाः
तैर् एवाधर्मश्चरितो धर्ममोहात्तूर्णं जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च
yadā rāṣṭre dharmam agryaṃ caranti saṃskāraṃ vā rājaguṇaṃ bruvāṇāḥ
tair evādharmaścarito dharmamohāttūrṇaṃ jahyātsukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca
- 27
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति सतां कलिर्विन्दति तत्र राज्ञः
यदा राजा शास्ति नरान्न शिष्यान्न तद्राज्यं वर्धते भूमिपाल
yatra pāpā jñāyamānāścaranti satāṃ kalirvindati tatra rājñaḥ
yadā rājā śāsti narānna śiṣyānna tadrājyaṃ vardhate bhūmipāla
- 28
यश्चामात्यं मानयित्वा यथार्हं मन्त्रे च युद्धे च नृपो नियुञ्ज्यात्
प्रवर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय
yaścāmātyaṃ mānayitvā yathārhaṃ mantre ca yuddhe ca nṛpo niyuñjyāt
pravardhate tasya rāṣṭraṃ nṛpasya bhuṅkte mahīṃ cāpyakhilāṃ cirāya
- 29
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम्
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम्
atrāpi sukṛtaṃ karma vācaṃ caiva subhāṣitām
samīkṣya pūjayanrājā dharmaṃ prāpnotyanuttamam
- 30
संविभज्य यदा भुङ्क्ते न चान्यान् अवमन्यते
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते
saṃvibhajya yadā bhuṅkte na cānyān avamanyate
nihanti balinaṃ dṛptaṃ sa rājño dharma ucyate

