18 shlokas
- 1
याज्ञवल्क्य उवाच
अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसंख्यां निबोध मे
पञ्च कल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहर् उच्यते
yājñavalkya uvāca
avyaktasya naraśreṣṭha kālasaṃkhyāṃ nibodha me
pañca kalpasahasrāṇi dviguṇānyahar ucyate
- 2
रात्रिर् एतावती चास्य प्रतिबुद्धो नराधिप
सृजत्य् ओषधिम् एवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम्
rātrir etāvatī cāsya pratibuddho narādhipa
sṛjaty oṣadhim evāgre jīvanaṃ sarvadehinām
- 3
ततो ब्रह्माणम् असृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम्
सा मूर्तिः सर्वभूतानाम् इत्येवम् अनुशुश्रुम
tato brahmāṇam asṛjaddhairaṇyāṇḍasamudbhavam
sā mūrtiḥ sarvabhūtānām ityevam anuśuśruma
- 4
संवत्सरम् उषित्वाण्डे निष्क्रम्य च महामुनिः
संदधे ऽर्धं महीं कृत्स्नां दिवम् अर्धं प्रजापतिः
saṃvatsaram uṣitvāṇḍe niṣkramya ca mahāmuniḥ
saṃdadhe 'rdhaṃ mahīṃ kṛtsnāṃ divam ardhaṃ prajāpatiḥ
- 5
द्यावापृथिव्योर् इत्येष राजन्वेदेषु पठ्यते
तयोः शकलयोर्मध्यम् आकाशम् अकरोत्प्रभुः
dyāvāpṛthivyor ityeṣa rājanvedeṣu paṭhyate
tayoḥ śakalayormadhyam ākāśam akarotprabhuḥ
- 6
एतस्यापि च संख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैः
दश कल्पसहस्राणि पादोनान्यहर् उच्यते
रात्रिम् एतावतीं चास्य प्राहुर् अध्यात्मचिन्तकाः
etasyāpi ca saṃkhyānaṃ vedavedāṅgapāragaiḥ
daśa kalpasahasrāṇi pādonānyahar ucyate
rātrim etāvatīṃ cāsya prāhur adhyātmacintakāḥ
- 7
सृजत्यहंकारम् ऋषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा
चतुरश्चापरान्पुत्रान्देहात्पूर्वं महान् ऋषिः
ते वै पितृभ्यः पितरः श्रूयन्ते राजसत्तम
sṛjatyahaṃkāram ṛṣirbhūtaṃ divyātmakaṃ tathā
caturaścāparānputrāndehātpūrvaṃ mahān ṛṣiḥ
te vai pitṛbhyaḥ pitaraḥ śrūyante rājasattama
- 8
देवाः पितॄणां च सुता देवैर्लोकाः समावृताः
चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवम् अनुशुश्रुम
devāḥ pitṝṇāṃ ca sutā devairlokāḥ samāvṛtāḥ
carācarā naraśreṣṭha ityevam anuśuśruma
- 9
परमेष्ठी त्वहंकारो ऽसृजद्भूतानि पञ्चधा
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम्
parameṣṭhī tvahaṃkāro 'sṛjadbhūtāni pañcadhā
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiśca pañcamam
- 10
एतस्यापि निशाम् आहुस्तृतीयम् इह कुर्वतः
पञ्च कल्पसहस्राणि तावद् एवाहर् उच्यते
etasyāpi niśām āhustṛtīyam iha kurvataḥ
pañca kalpasahasrāṇi tāvad evāhar ucyate
- 11
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः
एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु
यैर् आविष्टानि भूतानि अहन्यहनि पार्थिव
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ
ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu
yair āviṣṭāni bhūtāni ahanyahani pārthiva
- 12
अन्योन्यं स्पृहयन्त्येते अन्योन्यस्य हिते रताः
अन्योन्यम् अभिमन्यन्ते अन्योन्यस्पर्धिनस्तथा
anyonyaṃ spṛhayantyete anyonyasya hite ratāḥ
anyonyam abhimanyante anyonyaspardhinastathā
- 13
ते वध्यमाना अन्योन्यं गुणैर्हारिभिर् अव्ययाः
इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिनः
te vadhyamānā anyonyaṃ guṇairhāribhir avyayāḥ
ihaiva parivartante tiryagyonipraveśinaḥ
- 14
त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषाम् अहर् उच्यते
रात्रिर् एतावती चैव मनसश्च नराधिप
trīṇi kalpasahasrāṇi eteṣām ahar ucyate
rātrir etāvatī caiva manasaśca narādhipa
- 15
मनश्चरति राजेन्द्र चरितं सर्वम् इन्द्रियैः
न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति
manaścarati rājendra caritaṃ sarvam indriyaiḥ
na cendriyāṇi paśyanti mana evātra paśyati
- 16
चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा
मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्न् अपि न पश्यति
तथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते
cakṣuḥ paśyati rūpāṇi manasā tu na cakṣuṣā
manasi vyākule cakṣuḥ paśyann api na paśyati
tathendriyāṇi sarvāṇi paśyantītyabhicakṣate
- 17
मनस्युपरते राजन्न् इन्द्रियोपरमो भवेत्
न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत्
एवं मनःप्रधानानि इन्द्रियाणि विभावयेत्
manasyuparate rājann indriyoparamo bhavet
na cendriyavyuparame manasyuparamo bhavet
evaṃ manaḥpradhānāni indriyāṇi vibhāvayet
- 18
इन्द्रियाणां हि सर्वेषाम् ईश्वरं मन उच्यते
एतद्विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशाः
indriyāṇāṃ hi sarveṣām īśvaraṃ mana ucyate
etadviśanti bhūtāni sarvāṇīha mahāyaśāḥ

