62 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
सांख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुम् अर्हसि
तव सर्वज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम
yudhiṣṭhira uvāca
sāṃkhye yoge ca me tāta viśeṣaṃ vaktum arhasi
tava sarvajña sarvaṃ hi viditaṃ kurusattama
- 2
भीष्म उवाच
सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः
वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं स्वपक्षोद्भावनाय वै
bhīṣma uvāca
sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ praśaṃsanti yogā yogaṃ dvijātayaḥ
vadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṃ svapakṣodbhāvanāya vai
- 3
अनीश्वरः कथं मुच्येद् इत्येवं शत्रुकर्शन
वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्मनीषिणः
anīśvaraḥ kathaṃ mucyed ityevaṃ śatrukarśana
vadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṃ yogāḥ samyaṅmanīṣiṇaḥ
- 4
वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग्द्विजातयः
विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः
vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṃkhyāḥ samyagdvijātayaḥ
vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ
- 5
ऊर्ध्वं स देहात्सुव्यक्तं विमुच्येद् इति नान्यथा
एतद् आहुर्महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम्
ūrdhvaṃ sa dehātsuvyaktaṃ vimucyed iti nānyathā
etad āhurmahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mokṣadarśanam
- 6
स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम्
शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः
svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitam
śiṣṭānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ tvadvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ
- 7
प्रत्यक्षहेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः
उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर
pratyakṣahetavo yogāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥ
ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira
- 8
उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते
अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम्
ubhe caite mate jñāne nṛpate śiṣṭasaṃmate
anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim
- 9
तुल्यं शौचं तयोर्युक्तं दया भूतेषु चानघ
व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः
tulyaṃ śaucaṃ tayoryuktaṃ dayā bhūteṣu cānagha
vratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayoḥ
- 10
युधिष्ठिर उवाच
यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र पितामह
तुल्यं न दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra pitāmaha
tulyaṃ na darśanaṃ kasmāttanme brūhi pitāmaha
- 11
भीष्म उवाच
रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम्
योगाच्छित्त्वादितो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति तत्
bhīṣma uvāca
rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalam
yogācchittvādito doṣānpañcaitānprāpnuvanti tat
- 12
यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम्
प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः
yathā cānimiṣāḥ sthūlā jālaṃ chittvā punarjalam
prāpnuvanti tathā yogāstatpadaṃ vītakalmaṣāḥ
- 13
तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः
प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः
tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥ
prāpnuyurvimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ
- 14
लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताः
छित्त्वा योगाः परं मार्गं गच्छन्ति विमलाः शिवम्
lobhajāni tathā rājanbandhanāni balānvitāḥ
chittvā yogāḥ paraṃ mārgaṃ gacchanti vimalāḥ śivam
- 15
अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु तथापरे
विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलाद् ऋते
abalāśca mṛgā rājanvāgurāsu tathāpare
vinaśyanti na saṃdehastadvadyogabalād ṛte
- 16
बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालगता झषाः
अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र तथा योगाः सुदुर्बलाः
balahīnāśca kaunteya yathā jālagatā jhaṣāḥ
antaṃ gacchanti rājendra tathā yogāḥ sudurbalāḥ
- 17
यथा च शकुनाः सूक्ष्माः प्राप्य जालम् अरिंदम
तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः
yathā ca śakunāḥ sūkṣmāḥ prāpya jālam ariṃdama
tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ
- 18
कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतप
अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः
karmajairbandhanairbaddhāstadvadyogāḥ paraṃtapa
abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ
- 19
अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलः
आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगो ऽबलः प्रभो
alpakaśca yathā rājanvahniḥ śāmyati durbalaḥ
ākrānta indhanaiḥ sthūlaistadvadyogo 'balaḥ prabho
- 20
स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनः
समीरणयुतः कृत्स्नां दहेत्क्षिप्रं महीम् अपि
sa eva ca yadā rājanvahnirjātabalaḥ punaḥ
samīraṇayutaḥ kṛtsnāṃ dahetkṣipraṃ mahīm api
- 21
तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः
अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत्
tadvajjātabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ
antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayejjagat
- 22
दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा ह्रियते नरः
बलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियते ऽवशः
durbalaśca yathā rājansrotasā hriyate naraḥ
balahīnastathā yogo viṣayairhriyate 'vaśaḥ
- 23
तद् एव च यथा स्रोतो विष्टम्भयति वारणः
तद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून्
tad eva ca yathā sroto viṣṭambhayati vāraṇaḥ
tadvadyogabalaṃ labdhvā vyūhate viṣayānbahūn
- 24
विशन्ति चावशाः पार्थ योगा योगबलान्विताः
प्रजापतीन् ऋषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः
viśanti cāvaśāḥ pārtha yogā yogabalānvitāḥ
prajāpatīn ṛṣīndevānmahābhūtāni ceśvarāḥ
- 25
न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर्भीमविक्रमः
ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः
na yamo nāntakaḥ kruddho na mṛtyurbhīmavikramaḥ
īśate nṛpate sarve yogasyāmitatejasaḥ
- 26
आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ
योगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत्
ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha
yogaḥ kuryādbalaṃ prāpya taiśca sarvairmahīṃ caret
- 27
प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोग्रं तपश्चरेत्
संक्षिपेच्च पुनः पार्थ सूर्यस्तेजोगुणान् इव
prāpnuyādviṣayāṃścaiva punaścograṃ tapaścaret
saṃkṣipecca punaḥ pārtha sūryastejoguṇān iva
- 28
बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव
विमोक्षप्रभविष्णुत्वम् उपपन्नम् असंशयम्
balasthasya hi yogasya bandhaneśasya pārthiva
vimokṣaprabhaviṣṇutvam upapannam asaṃśayam
- 29
बलानि योगे प्रोक्तानि मयैतानि विशां पते
निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव
balāni yoge proktāni mayaitāni viśāṃ pate
nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punastava
- 30
आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति चाभिभो
निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ
ātmanaśca samādhāne dhāraṇāṃ prati cābhibho
nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha

