32 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
दण्डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि
कस्य किं कुर्वतः सिद्ध्यै तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
daṇḍanītiśca rājā ca samastau tāvubhāvapi
kasya kiṃ kurvataḥ siddhyai tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
महाभाग्यं दण्डनीत्याः सिद्धैः शब्दैः सहेतुकैः
शृणु मे शंसतो राजन्यथावद् इह भारत
bhīṣma uvāca
mahābhāgyaṃ daṇḍanītyāḥ siddhaiḥ śabdaiḥ sahetukaiḥ
śṛṇu me śaṃsato rājanyathāvad iha bhārata
- 3
दण्डनीतिः स्वधर्मेभ्यश्चातुर्वर्ण्यं नियच्छति
प्रयुक्ता स्वामिना सम्यग् अधर्मेभ्यश्च यच्छति
daṇḍanītiḥ svadharmebhyaścāturvarṇyaṃ niyacchati
prayuktā svāminā samyag adharmebhyaśca yacchati
- 4
चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानाम् असंकरे
दण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानाम् अकुतोभये
cāturvarṇye svadharmasthe maryādānām asaṃkare
daṇḍanītikṛte kṣeme prajānām akutobhaye
- 5
सोमे प्रयत्नं कुर्वन्ति त्रयो वर्णा यथाविधि
तस्माद्देवमनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम्
some prayatnaṃ kurvanti trayo varṇā yathāvidhi
tasmāddevamanuṣyāṇāṃ sukhaṃ viddhi samāhitam
- 6
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम्
इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम्
kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam
iti te saṃśayo mā bhūdrājā kālasya kāraṇam
- 7
दण्डनीत्या यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते
तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते
daṇḍanītyā yadā rājā samyakkārtsnyena vartate
tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate
- 8
भवेत्कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित्
सर्वेषाम् एव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः
bhavetkṛtayuge dharmo nādharmo vidyate kvacit
sarveṣām eva varṇānāṃ nādharme ramate manaḥ
- 9
योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः
वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यविगुणान्युत
yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ
vaidikāni ca karmāṇi bhavantyaviguṇānyuta
- 10
ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाः
प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च
ṛtavaśca sukhāḥ sarve bhavantyuta nirāmayāḥ
prasīdanti narāṇāṃ ca svaravarṇamanāṃsi ca
- 11
व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरः
विधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नाभिजायते
vyādhayo na bhavantyatra nālpāyurdṛśyate naraḥ
vidhavā na bhavantyatra nṛśaṃso nābhijāyate
- 12
अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्य् ओषधयस्तथा
त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च
akṛṣṭapacyā pṛthivī bhavanty oṣadhayastathā
tvakpatraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca
- 13
नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलः
इति कार्तयुगान् एतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर
nādharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalaḥ
iti kārtayugān etānguṇānviddhi yudhiṣṭhira
- 14
दण्डनीत्या यदा राजा त्रीन् अंशान् अनुवर्तते
चतुर्थम् अंशम् उत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते
daṇḍanītyā yadā rājā trīn aṃśān anuvartate
caturtham aṃśam utsṛjya tadā tretā pravartate
- 15
अशुभस्य चतुर्थांशस्त्रीन् अंशान् अनुवर्तते
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्य् ओषधयस्तथा
aśubhasya caturthāṃśastrīn aṃśān anuvartate
kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavanty oṣadhayastathā
- 16
अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धम् अनुवर्तते
ततस्तु द्वापरं नाम स कालः सम्प्रवर्तते
ardhaṃ tyaktvā yadā rājā nītyardham anuvartate
tatastu dvāparaṃ nāma sa kālaḥ sampravartate
- 17
अशुभस्य तदा अर्धं द्वावंशावनुवर्तते
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यल्पफला तथा
aśubhasya tadā ardhaṃ dvāvaṃśāvanuvartate
kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavatyalpaphalā tathā
- 18
दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रविश्यति तदा कलिः
daṇḍanītiṃ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥ
prajāḥ kliśnātyayogena praviśyati tadā kaliḥ
- 19
कलावधर्मो भूयिष्ठं धर्मो भवति तु क्वचित्
सर्वेषाम् एव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः
kalāvadharmo bhūyiṣṭhaṃ dharmo bhavati tu kvacit
sarveṣām eva varṇānāṃ svadharmāccyavate manaḥ
- 20
शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्यया
योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः
śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti brāhmaṇāḥ paricaryayā
yogakṣemasya nāśaśca vartate varṇasaṃkaraḥ
- 21
वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत
ऋतवो नसुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा
vaidikāni ca karmāṇi bhavanti viguṇānyuta
ṛtavo nasukhāḥ sarve bhavantyāmayinastathā
- 22
ह्रसन्ति च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत
व्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते चागतायुषः
hrasanti ca manuṣyāṇāṃ svaravarṇamanāṃsyuta
vyādhayaśca bhavantyatra mriyante cāgatāyuṣaḥ
- 23
विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजा
क्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति
vidhavāśca bhavantyatra nṛśaṃsā jāyate prajā
kvacidvarṣati parjanyaḥ kvacitsasyaṃ prarohati
- 24
रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः
प्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्डनीतिसमाहितः
rasāḥ sarve kṣayaṃ yānti yadā necchati bhūmipaḥ
prajāḥ saṃrakṣituṃ samyagdaṇḍanītisamāhitaḥ
- 25
राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम्
rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca
yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam
- 26
कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गम् अत्यन्तम् अश्नुते
त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तम् अश्नुते
kṛtasya karaṇādrājā svargam atyantam aśnute
tretāyāḥ karaṇādrājā svargaṃ nātyantam aśnute
- 27
प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागम् उपाश्नुते
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापम् अत्यन्तम् अश्नुते
pravartanāddvāparasya yathābhāgam upāśnute
kaleḥ pravartanādrājā pāpam atyantam aśnute
- 28
ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः
प्रजानां कल्मषे मग्नो ऽकीर्तिं पापं च विन्दति
tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ
prajānāṃ kalmaṣe magno 'kīrtiṃ pāpaṃ ca vindati
- 29
दण्डनीतिं पुरस्कृत्य विजानन्क्षत्रियः सदा
अनवाप्तं च लिप्सेत लब्धं च परिपालयेत्
daṇḍanītiṃ puraskṛtya vijānankṣatriyaḥ sadā
anavāptaṃ ca lipseta labdhaṃ ca paripālayet
- 30
लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकभावनी
सम्यङ्नीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता
lokasya sīmantakarī maryādā lokabhāvanī
samyaṅnītā daṇḍanītiryathā mātā yathā pitā

