48 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः
पप्रच्छावसरं गत्वा भ्रातॄन्विदुरपञ्चमान्
vaiśaṃpāyana uvāca
ityuktavati bhīṣme tu tūṣṇīṃbhūte yudhiṣṭhiraḥ
papracchāvasaraṃ gatvā bhrātṝnvidurapañcamān
- 2
धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता
तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः
dharme cārthe ca kāme ca lokavṛttiḥ samāhitā
teṣāṃ garīyānkatamo madhyamaḥ ko laghuśca kaḥ
- 3
कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै
संतुष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथावद्वक्तुम् अर्हथ
kasmiṃścātmā niyantavyastrivargavijayāya vai
saṃtuṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathāvadvaktum arhatha
- 4
ततो ऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान्
जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रम् अनुस्मरन्
tato 'rthagatitattvajñaḥ prathamaṃ pratibhānavān
jagāda viduro vākyaṃ dharmaśāstram anusmaran
- 5
बाहुश्रुत्यं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा
भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः
bāhuśrutyaṃ tapastyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā
bhāvaśuddhirdayā satyaṃ saṃyamaścātmasaṃpadaḥ
- 6
एतद् एवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः
एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतद् एकपदं हितम्
etad evābhipadyasva mā te bhūccalitaṃ manaḥ
etanmūlau hi dharmārthāvetad ekapadaṃ hitam
- 7
धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः
धर्मेण देवा दिविगा धर्मे चार्थः समाहितः
dharmeṇaivarṣayastīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ
dharmeṇa devā divigā dharme cārthaḥ samāhitaḥ
- 8
धर्मो राजन्गुणश्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते
कामो यवीयान् इति च प्रवदन्ति मनीषिणः
तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना
dharmo rājanguṇaśreṣṭho madhyamo hyartha ucyate
kāmo yavīyān iti ca pravadanti manīṣiṇaḥ
tasmāddharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā
- 9
समाप्तवचने तस्मिन् अर्थशास्त्रविशारदः
पार्थो वाक्यार्थतत्त्वज्ञो जगौ वाक्यम् अतन्द्रितः
samāptavacane tasmin arthaśāstraviśāradaḥ
pārtho vākyārthatattvajño jagau vākyam atandritaḥ
- 10
कर्मभूमिर् इयं राजन्न् इह वार्त्ता प्रशस्यते
कृषिवाणिज्यगोरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च
karmabhūmir iyaṃ rājann iha vārttā praśasyate
kṛṣivāṇijyagorakṣyaṃ śilpāni vividhāni ca
- 11
अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणाम् अव्यतिक्रमः
न ऋते ऽर्थेन वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः
artha ityeva sarveṣāṃ karmaṇām avyatikramaḥ
na ṛte 'rthena vartete dharmakāmāviti śrutiḥ
- 12
विजयी ह्यर्थवान्धर्मम् आराधयितुम् उत्तमम्
कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः
vijayī hyarthavāndharmam ārādhayitum uttamam
kāmaṃ ca carituṃ śakto duṣprāpam akṛtātmabhiḥ
- 13
अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः
अर्थसिद्ध्या हि निर्वृत्तावुभावेतौ भविष्यतः
arthasyāvayavāvetau dharmakāmāviti śrutiḥ
arthasiddhyā hi nirvṛttāvubhāvetau bhaviṣyataḥ
- 14
उद्भूतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः
ब्रह्माणम् इव भूतानि सततं पर्युपासते
udbhūtārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatarayonayaḥ
brahmāṇam iva bhūtāni satataṃ paryupāsate
- 15
जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः
मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक्
jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ
muṇḍā nistantavaścāpi vasantyarthārthinaḥ pṛthak
- 16
काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला ह्रीसुसंवृताः
विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः
kāṣāyavasanāścānye śmaśrulā hrīsusaṃvṛtāḥ
vidvāṃsaścaiva śāntāśca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ
- 17
अर्थार्थिनः सन्ति केचिद् अपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः
कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वं स्वं मार्गम् अनुष्ठिताः
arthārthinaḥ santi kecid apare svargakāṅkṣiṇaḥ
kulapratyāgamāścaike svaṃ svaṃ mārgam anuṣṭhitāḥ
- 18
आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे
अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशता
āstikā nāstikāścaiva niyatāḥ saṃyame pare
aprajñānaṃ tamobhūtaṃ prajñānaṃ tu prakāśatā
- 19
भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सो ऽर्थवान्
एतन्मतिमतां श्रेष्ठ मतं मम यथातथम्
अनयोस्तु निबोध त्वं वचनं वाक्यकण्ठयोः
bhṛtyānbhogairdviṣo daṇḍairyo yojayati so 'rthavān
etanmatimatāṃ śreṣṭha mataṃ mama yathātatham
anayostu nibodha tvaṃ vacanaṃ vākyakaṇṭhayoḥ
- 20
ततो धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम्
नकुलः सहदेवश्च वाक्यं जगदतुः परम्
tato dharmārthakuśalau mādrīputrāvanantaram
nakulaḥ sahadevaśca vākyaṃ jagadatuḥ param
- 21
आसीनश्च शयानश्च विचरन्न् अपि च स्थितः
अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैर् उच्चावचैर् अपि
āsīnaśca śayānaśca vicarann api ca sthitaḥ
arthayogaṃ dṛḍhaṃ kuryādyogair uccāvacair api
- 22
अस्मिंस्तु वै सुसंवृत्ते दुर्लभे परमप्रिये
इह कामान् अवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः
asmiṃstu vai susaṃvṛtte durlabhe paramapriye
iha kāmān avāpnoti pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ
- 23
यो ऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः
मध्विवामृतसंयुक्तं तस्माद् एतौ मताविह
yo 'rtho dharmeṇa saṃyukto dharmo yaścārthasaṃyutaḥ
madhvivāmṛtasaṃyuktaṃ tasmād etau matāviha
- 24
अनर्थस्य न कामो ऽस्ति तथार्थो ऽधर्मिणः कुतः
तस्माद् उद्विजते लोको धर्मार्थाद्यो बहिष्कृतः
anarthasya na kāmo 'sti tathārtho 'dharmiṇaḥ kutaḥ
tasmād udvijate loko dharmārthādyo bahiṣkṛtaḥ
- 25
तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्यो ऽर्थः संयतात्मना
विश्वस्तेषु च भूतेषु कल्पते सर्व एव हि
tasmāddharmapradhānena sādhyo 'rthaḥ saṃyatātmanā
viśvasteṣu ca bhūteṣu kalpate sarva eva hi
- 26
धर्मं समाचरेत्पूर्वं तथार्थं धर्मसंयुतम्
ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम्
dharmaṃ samācaretpūrvaṃ tathārthaṃ dharmasaṃyutam
tataḥ kāmaṃ caretpaścātsiddhārthasya hi tatphalam
- 27
विरेमतुस्तु तद्वाक्यम् उक्त्वा तावश्विनोः सुतौ
भीमसेनस्तदा वाक्यम् इदं वक्तुं प्रचक्रमे
virematustu tadvākyam uktvā tāvaśvinoḥ sutau
bhīmasenastadā vākyam idaṃ vaktuṃ pracakrame
- 28
नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्मम् इच्छति
नाकामः कामयानो ऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते
nākāmaḥ kāmayatyarthaṃ nākāmo dharmam icchati
nākāmaḥ kāmayāno 'sti tasmātkāmo viśiṣyate
- 29
कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः
पलाशफलमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः
kāmena yuktā ṛṣayastapasyeva samāhitāḥ
palāśaphalamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ
- 30
वेदोपवादेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः
श्राद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे
vedopavādeṣvapare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥ
śrāddhayajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe

