57 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
एतच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः
अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा
bhīṣma uvāca
etacchrutvā gurorvākyaṃ vyāsaśiṣyā mahaujasaḥ
anyonyaṃ hṛṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā
- 2
उक्ताः स्मो यद्भगवता तदात्वायतिसंहितम्
तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत्
uktāḥ smo yadbhagavatā tadātvāyatisaṃhitam
tanno manasi saṃrūḍhaṃ kariṣyāmastathā ca tat
- 3
अन्योन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः
विज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर्वाक्यविशारदाः
anyonyaṃ ca sabhājyaivaṃ suprītamanasaḥ punaḥ
vijñāpayanti sma guruṃ punarvākyaviśāradāḥ
- 4
शैलाद् अस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने
वेदान् अनेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभो
śailād asmānmahīṃ gantuṃ kāṅkṣitaṃ no mahāmune
vedān anekadhā kartuṃ yadi te rucitaṃ vibho
- 5
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः
प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्
śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ
pratyuvāca tato vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam
- 6
क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते
अप्रमादश्च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम्
kṣitiṃ vā devalokaṃ vā gamyatāṃ yadi rocate
apramādaśca vaḥ kāryo brahma hi pracuracchalam
- 7
ते ऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना
जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाभिवाद्य च
te 'nujñātāstataḥ sarve guruṇā satyavādinā
jagmuḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vyāsaṃ mūrdhnābhivādya ca
- 8
अवतीर्य महीं ते ऽथ चातुर्होत्रम् अकल्पयन्
संयाजयन्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा
avatīrya mahīṃ te 'tha cāturhotram akalpayan
saṃyājayanto viprāṃśca rājanyāṃśca viśastathā
- 9
पूज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रताः
याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः
pūjyamānā dvijairnityaṃ modamānā gṛhe ratāḥ
yājanādhyāpanaratāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ
- 10
अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान्
तूष्णीं ध्यानपरो धीमान् एकान्ते समुपाविशत्
avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vyāsaḥ putrasahāyavān
tūṣṇīṃ dhyānaparo dhīmān ekānte samupāviśat
- 11
तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः
अथैनम् अब्रवीत्काले मधुराक्षरया गिरा
taṃ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapāḥ
athainam abravītkāle madhurākṣarayā girā
- 12
भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते
एको ध्यानपरस्तूष्णीं किम् आस्से चिन्तयन्न् इव
bho bho maharṣe vāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate
eko dhyānaparastūṣṇīṃ kim āsse cintayann iva
- 13
ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतो ऽयं न शोभते
रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा
brahmaghoṣairvirahitaḥ parvato 'yaṃ na śobhate
rajasā tamasā caiva somaḥ sopaplavo yathā
- 14
न भ्राजते यथापूर्वं निषादानाम् इवालयः
देवर्षिगणजुष्टो ऽपि वेदध्वनिनिराकृतः
na bhrājate yathāpūrvaṃ niṣādānām ivālayaḥ
devarṣigaṇajuṣṭo 'pi vedadhvaninirākṛtaḥ
- 15
ऋषयश्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसः
विमुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा
ṛṣayaśca hi devāśca gandharvāśca mahaujasaḥ
vimuktā brahmaghoṣeṇa na bhrājante yathā purā
- 16
नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत्
महर्षे यत्त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण
nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
maharṣe yattvayā proktaṃ vedavādavicakṣaṇa
- 17
एतन्मनोऽनुकूलं मे भवान् अर्हति भाषितुम्
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली
etanmano'nukūlaṃ me bhavān arhati bhāṣitum
sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī
- 18
त्रिषु लोकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम्
तद् आज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते
triṣu lokeṣu yadvṛttaṃ sarvaṃ tava mate sthitam
tad ājñāpaya viprarṣe brūhi kiṃ karavāṇi te
- 19
यन्मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तद् उदाहर
वियुक्तस्येह शिष्यैर्मे नातिहृष्टम् इदं मनः
yanmayā samanuṣṭheyaṃ brahmarṣe tad udāhara
viyuktasyeha śiṣyairme nātihṛṣṭam idaṃ manaḥ
- 20
नारद उवाच
अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम्
मलं पृथिव्या वाहीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम्
nārada uvāca
anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam
malaṃ pṛthivyā vāhīkāḥ strīṇāṃ kautūhalaṃ malam
- 21
अधीयतां भवान्वेदान्सार्धं पुत्रेण धीमता
विधुन्वन्ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः
adhīyatāṃ bhavānvedānsārdhaṃ putreṇa dhīmatā
vidhunvanbrahmaghoṣeṇa rakṣobhayakṛtaṃ tamaḥ
- 22
भीष्म उवाच
नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित्
तथेत्युवाच संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः
bhīṣma uvāca
nāradasya vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavit
tathetyuvāca saṃhṛṣṭo vedābhyāse dṛḍhavrataḥ
- 23
शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासम् अथाकरोत्
स्वरेणोच्चैः स शैक्षेण लोकान् आपूरयन्न् इव
śukena saha putreṇa vedābhyāsam athākarot
svareṇoccaiḥ sa śaikṣeṇa lokān āpūrayann iva
- 24
तयोर् अभ्यसतोर् एवं नानाधर्मप्रवादिनोः
वातो ऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः
tayor abhyasator evaṃ nānādharmapravādinoḥ
vāto 'timātraṃ pravavau samudrānilavejitaḥ
- 25
ततो ऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रम् अवारयत्
शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः
tato 'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putram avārayat
śuko vāritamātrastu kautūhalasamanvitaḥ
- 26
अपृच्छत्पितरं ब्रह्मन्कुतो वायुर् अभूद् अयम्
आख्यातुम् अर्हति भवान्वायोः सर्वं विचेष्टितम्
apṛcchatpitaraṃ brahmankuto vāyur abhūd ayam
ākhyātum arhati bhavānvāyoḥ sarvaṃ viceṣṭitam
- 27
शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः
अनध्यायनिमित्ते ऽस्मिन्न् इदं वचनम् अब्रवीत्
śukasyaitadvacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥ
anadhyāyanimitte 'sminn idaṃ vacanam abravīt
- 28
दिव्यं ते चक्षुर् उत्पन्नं स्वस्थं ते निर्मलं मनः
तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितः
divyaṃ te cakṣur utpannaṃ svasthaṃ te nirmalaṃ manaḥ
tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ sattve vyavasthitaḥ
- 29
आदर्शे स्वाम् इव छायां पश्यस्य् आत्मानम् आत्मना
न्यस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्या समनुचिन्तय
ādarśe svām iva chāyāṃ paśyasy ātmānam ātmanā
nyasyātmani svayaṃ vedānbuddhyā samanucintaya
- 30
देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः
द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः
devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyānaśca tāmasaḥ
dvāvetau pretya panthānau divaṃ cādhaśca gacchataḥ

