75 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
आद्यन्तं सर्वभूतानां श्रोतुम् इच्छामि कौरव
ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगे युगे
yudhiṣṭhira uvāca
ādyantaṃ sarvabhūtānāṃ śrotum icchāmi kaurava
dhyānaṃ karma ca kālaṃ ca tathaivāyuryuge yuge
- 2
लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानाम् आगतिं गतिम्
सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते
lokatattvaṃ ca kārtsnyena bhūtānām āgatiṃ gatim
sargaśca nidhanaṃ caiva kuta etatpravartate
- 3
यदि ते ऽनुग्रहे बुद्धिर् अस्मास्विह सतां वर
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे
yadi te 'nugrahe buddhir asmāsviha satāṃ vara
etadbhavantaṃ pṛcchāmi tadbhavānprabravītu me
- 4
पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितम् उत्तमम्
भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिर् उत्तमा
pūrvaṃ hi kathitaṃ śrutvā bhṛgubhāṣitam uttamam
bharadvājasya viprarṣestato me buddhir uttamā
- 5
जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता
ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुम् अर्हति
jātā paramadharmiṣṭhā divyasaṃsthānasaṃsthitā
tato bhūyastu pṛcchāmi tadbhavānvaktum arhati
- 6
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम्
जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam
jagau yadbhagavānvyāsaḥ putrāya paripṛcchate
- 7
अधीत्य वेदान् अखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा
अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात्
adhītya vedān akhilānsāṅgopaniṣadastathā
anvicchannaiṣṭhikaṃ karma dharmanaipuṇadarśanāt
- 8
कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः
पप्रच्छ संदेहम् इमं छिन्नधर्मार्थसंशयम्
kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ putro vaiyāsakiḥ śukaḥ
papraccha saṃdeham imaṃ chinnadharmārthasaṃśayam
- 9
भूतग्रामस्य कर्तारं कालज्ञाने च निश्चयम्
ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुम् अर्हति
bhūtagrāmasya kartāraṃ kālajñāne ca niścayam
brāhmaṇasya ca yatkṛtyaṃ tadbhavānvaktum arhati
- 10
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते
अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित्
tasmai provāca tatsarvaṃ pitā putrāya pṛcchate
atītānāgate vidvānsarvajñaḥ sarvadharmavit
- 11
अनाद्यन्तम् अजं दिव्यम् अजरं ध्रुवम् अव्ययम्
अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत
anādyantam ajaṃ divyam ajaraṃ dhruvam avyayam
apratarkyam avijñeyaṃ brahmāgre samavartata
- 12
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्
त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्तो भागः कलाया दशमश्च यः स्यात्
kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśattu kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tām
triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrto bhāgaḥ kalāyā daśamaśca yaḥ syāt
- 13
त्रिंशन्मुहूर्तश्च भवेद् अहश्च रात्रिश्च संख्या मुनिभिः प्रणीता
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशत्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः
संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति संख्याविदो दक्षिणम् उत्तरं च
triṃśanmuhūrtaśca bhaved ahaśca rātriśca saṃkhyā munibhiḥ praṇītā
māsaḥ smṛto rātryahanī ca triṃśatsaṃvatsaro dvādaśamāsa uktaḥ
saṃvatsaraṃ dve ayane vadanti saṃkhyāvido dakṣiṇam uttaraṃ ca
- 14
अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके
रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणाम् अहः
ahorātre vibhajate sūryo mānuṣalaukike
rātriḥ svapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇām ahaḥ
- 15
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः
कृष्णो ऽहः कर्मचेष्टायां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ
kṛṣṇo 'haḥ karmaceṣṭāyāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī
- 16
दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्
daive rātryahanī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ
ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam
- 17
ये ते रात्र्यहनी पूर्वे कीर्तिते दैवलौकिके
तयोः संख्याय वर्षाग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्यहःक्षपे
ye te rātryahanī pūrve kīrtite daivalaukike
tayoḥ saṃkhyāya varṣāgraṃ brāhme vakṣyāmyahaḥkṣape
- 18
तेषां संवत्सराग्राणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः
कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा
teṣāṃ saṃvatsarāgrāṇi pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ
kṛte tretāyuge caiva dvāpare ca kalau tathā
- 19
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam
tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
- 20
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु
एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च
itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu
ekāpāyena saṃyānti sahasrāṇi śatāni ca
- 21
एतानि शाश्वतांल्लोकान्धारयन्ति सनातनान्
एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम्
etāni śāśvatāṃllokāndhārayanti sanātanān
etadbrahmavidāṃ tāta viditaṃ brahma śāśvatam
- 22
चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे
नाधर्मेणागमः कश्चित्परस्तस्य प्रवर्तते
catuṣpātsakalo dharmaḥ satyaṃ caiva kṛte yuge
nādharmeṇāgamaḥ kaścitparastasya pravartate
- 23
इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते
चौरिकानृतमायाभिर् अधर्मश्चोपचीयते
itareṣvāgamāddharmaḥ pādaśastvavaropyate
caurikānṛtamāyābhir adharmaścopacīyate
- 24
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः
कृते त्रेतादिष्वेतेषां पादशो ह्रसते वयः
arogāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ
kṛte tretādiṣveteṣāṃ pādaśo hrasate vayaḥ
- 25
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति च नः श्रुतम्
आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम्
vedavādāścānuyugaṃ hrasantīti ca naḥ śrutam
āyūṃṣi cāśiṣaścaiva vedasyaiva ca yatphalam
- 26
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे ऽपरे
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्तिकृता इव
anye kṛtayuge dharmāstretāyāṃ dvāpare 'pare
anye kaliyuge dharmā yathāśaktikṛtā iva
- 27
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानम् उत्तमम्
द्वापरे यज्ञम् एवाहुर्दानम् एव कलौ युगे
tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānam uttamam
dvāpare yajñam evāhurdānam eva kalau yuge
- 28
एतां द्वादशसाहस्रीं युगाख्यां कवयो विदुः
सहस्रं परिवृत्तं तद्ब्राह्मं दिवसम् उच्यते
etāṃ dvādaśasāhasrīṃ yugākhyāṃ kavayo viduḥ
sahasraṃ parivṛttaṃ tadbrāhmaṃ divasam ucyate
- 29
रात्रिस्तावत्तिथी ब्राह्मी तदादौ विश्वम् ईश्वरः
प्रलये ऽध्यात्मम् आविश्य सुप्त्वा सो ऽन्ते विबुध्यते
rātristāvattithī brāhmī tadādau viśvam īśvaraḥ
pralaye 'dhyātmam āviśya suptvā so 'nte vibudhyate
- 30
सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः
रात्रिं युगसहस्रान्तां ते ऽहोरात्रविदो जनाः
sahasrayugaparyantam aharyadbrahmaṇo viduḥ
rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ

