60 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
प्रणिपत्य हृषीकेशम् अभिवाद्य पितामहम्
अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः
vaiśaṃpāyana uvāca
praṇipatya hṛṣīkeśam abhivādya pitāmaham
anumānya gurūnsarvānparyapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ
- 2
राज्यं वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः
महान्तम् एतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव
rājyaṃ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥ
mahāntam etaṃ bhāraṃ ca manye tadbrūhi pārthiva
- 3
राजधर्मान्विशेषेण कथयस्व पितामह
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्माः परायणम्
rājadharmānviśeṣeṇa kathayasva pitāmaha
sarvasya jīvalokasya rājadharmāḥ parāyaṇam
- 4
त्रिवर्गो ऽत्र समासक्तो राजधर्मेषु कौरव
मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलो ऽत्र समाहितः
trivargo 'tra samāsakto rājadharmeṣu kaurava
mokṣadharmaśca vispaṣṭaḥ sakalo 'tra samāhitaḥ
- 5
यथा हि रश्मयो ऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम्
yathā hi raśmayo 'śvasya dviradasyāṅkuśo yathā
narendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṃ smṛtam
- 6
अत्र वै सम्प्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते
लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलं भवेत्
atra vai sampramūḍhe tu dharme rājarṣisevite
lokasya saṃsthā na bhavetsarvaṃ ca vyākulaṃ bhavet
- 7
उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यासुरं तमः
राजधर्मास्तथालोक्याम् आक्षिपन्त्यशुभां गतिम्
udayanhi yathā sūryo nāśayatyāsuraṃ tamaḥ
rājadharmāstathālokyām ākṣipantyaśubhāṃ gatim
- 8
तद् अग्रे राजधर्माणाम् अर्थतत्त्वं पितामह
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि बुद्धिमतां वरः
tad agre rājadharmāṇām arthatattvaṃ pitāmaha
prabrūhi bharataśreṣṭha tvaṃ hi buddhimatāṃ varaḥ
- 9
आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परंतप
भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवो ऽभिमन्यते
āgamaśca parastvattaḥ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapa
bhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevo 'bhimanyate
- 10
भीष्म उवाच
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्
bhīṣma uvāca
namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase
brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān
- 11
शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर
निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यद् अभिवाञ्छसि
śṛṇu kārtsnyena mattastvaṃ rājadharmānyudhiṣṭhira
nirucyamānānniyato yaccānyad abhivāñchasi
- 12
आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनकाम्यया
देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि
ādāveva kuruśreṣṭha rājñā rañjanakāmyayā
devatānāṃ dvijānāṃ ca vartitavyaṃ yathāvidhi
- 13
दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह
आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च स मान्यते
daivatānyarcayitvā hi brāhmaṇāṃśca kurūdvaha
ānṛṇyaṃ yāti dharmasya lokena ca sa mānyate
- 14
उत्थाने च सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर
न ह्युत्थानम् ऋते दैवं राज्ञाम् अर्थप्रसिद्धये
utthāne ca sadā putra prayatethā yudhiṣṭhira
na hyutthānam ṛte daivaṃ rājñām arthaprasiddhaye
- 15
साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवम् उत्थानम् एव च
पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्यम् उच्यते
sādhāraṇaṃ dvayaṃ hyetaddaivam utthānam eva ca
pauruṣaṃ hi paraṃ manye daivaṃ niścityam ucyate
- 16
विपन्ने च समारम्भे संतापं मा स्म वै कृथाः
घटते विनयस्तात राज्ञाम् एष नयः परः
vipanne ca samārambhe saṃtāpaṃ mā sma vai kṛthāḥ
ghaṭate vinayastāta rājñām eṣa nayaḥ paraḥ
- 17
न हि सत्याद् ऋते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारणम्
सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति
na hi satyād ṛte kiṃcidrājñāṃ vai siddhikāraṇam
satye hi rājā nirataḥ pretya ceha ca nandati
- 18
ऋषीणाम् अपि राजेन्द्र सत्यम् एव परं धनम्
तथा राज्ञः परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम्
ṛṣīṇām api rājendra satyam eva paraṃ dhanam
tathā rājñaḥ paraṃ satyānnānyadviśvāsakāraṇam
- 19
गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुर्धर्म्यो जितेन्द्रियः
सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः
guṇavāñśīlavāndānto mṛdurdharmyo jitendriyaḥ
sudarśaḥ sthūlalakṣyaśca na bhraśyeta sadā śriyaḥ
- 20
आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन
पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च
ārjavaṃ sarvakāryeṣu śrayethāḥ kurunandana
punarnayavicāreṇa trayīsaṃvaraṇena ca
- 21
मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः
तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्माद् उभयम् आचर
mṛdurhi rājā satataṃ laṅghyo bhavati sarvaśaḥ
tīkṣṇāccodvijate lokastasmād ubhayam ācara
- 22
अदण्ड्याश्चैव ते नित्यं विप्राः स्युर्ददतां वर
भूतम् एतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम भारत
adaṇḍyāścaiva te nityaṃ viprāḥ syurdadatāṃ vara
bhūtam etatparaṃ loke brāhmaṇā nāma bhārata
- 23
मनुना चापि राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना
धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुम् अर्हसि
manunā cāpi rājendra gītau ślokau mahātmanā
dharmeṣu sveṣu kauravya hṛdi tau kartum arhasi
- 24
अद्भ्यो ऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रम् अश्मनो लोहम् उत्थितम्
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति
adbhyo 'gnirbrahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati
- 25
अयो हन्ति यदाश्मानम् अग्निश्चापो ऽभिपद्यते
ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः
ayo hanti yadāśmānam agniścāpo 'bhipadyate
brahma ca kṣatriyo dveṣṭi tadā sīdanti te trayaḥ
- 26
एतज्ज्ञात्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः
भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः
etajjñātvā mahārāja namasyā eva te dvijāḥ
bhaumaṃ brahma dvijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ
- 27
एवं चैव नरव्याघ्र लोकतन्त्रविघातकाः
निग्राह्या एव सततं बाहुभ्यां ये स्युर् ईदृशाः
evaṃ caiva naravyāghra lokatantravighātakāḥ
nigrāhyā eva satataṃ bāhubhyāṃ ye syur īdṛśāḥ
- 28
श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा
तौ निबोध महाप्राज्ञ त्वम् एकाग्रमना नृप
ślokau cośanasā gītau purā tāta maharṣiṇā
tau nibodha mahāprājña tvam ekāgramanā nṛpa
- 29
उद्यम्य शस्त्रम् आयान्तम् अपि वेदान्तगं रणे
निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नरेश्वरः
udyamya śastram āyāntam api vedāntagaṃ raṇe
nigṛhṇīyātsvadharmeṇa dharmāpekṣī nareśvaraḥ
- 30
विनश्यमानं धर्मं हि यो रक्षति स धर्मवित्
न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मनुम् ऋच्छति
vinaśyamānaṃ dharmaṃ hi yo rakṣati sa dharmavit
na tena bhrūṇahā sa syānmanyustaṃ manum ṛcchati

