26 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
यथा दस्युः समर्यादः प्रेत्यभावे न नश्यति
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
yathā dasyuḥ samaryādaḥ pretyabhāve na naśyati
- 2
प्रहर्ता मतिमाञ्शूरः श्रुतवान् अनृशंसवान्
रक्षन्न् अक्षयिणं धर्मं ब्रह्मण्यो गुरुपूजकः
prahartā matimāñśūraḥ śrutavān anṛśaṃsavān
rakṣann akṣayiṇaṃ dharmaṃ brahmaṇyo gurupūjakaḥ
- 3
निषाद्यां क्षत्रियाज्जातः क्षत्रधर्मानुपालकः
कापव्यो नाम नैषादिर्दस्युत्वात्सिद्धिम् आप्तवान्
niṣādyāṃ kṣatriyājjātaḥ kṣatradharmānupālakaḥ
kāpavyo nāma naiṣādirdasyutvātsiddhim āptavān
- 4
अरण्ये सायपूर्वाह्णे मृगयूथप्रकोपिता
विधिज्ञो मृगजातीनां निपानानां च कोविदः
araṇye sāyapūrvāhṇe mṛgayūthaprakopitā
vidhijño mṛgajātīnāṃ nipānānāṃ ca kovidaḥ
- 5
सर्वकाननदेशज्ञः पारियात्रचरः सदा
धर्मज्ञः सर्वभूतानाम् अमोघेषुर्दृढायुधः
sarvakānanadeśajñaḥ pāriyātracaraḥ sadā
dharmajñaḥ sarvabhūtānām amogheṣurdṛḍhāyudhaḥ
- 6
अप्यनेकशताः सेना एक एव जिगाय सः
स वृद्धावन्धपितरौ महारण्ये ऽभ्यपूजयत्
apyanekaśatāḥ senā eka eva jigāya saḥ
sa vṛddhāvandhapitarau mahāraṇye 'bhyapūjayat
- 7
मधुमांसैर्मूलफलैर् अन्नैर् उच्चावचैर् अपि
सत्कृत्य भोजयामास सम्यक्परिचचार च
madhumāṃsairmūlaphalair annair uccāvacair api
satkṛtya bhojayāmāsa samyakparicacāra ca
- 8
आरण्यकान्प्रव्रजितान्ब्राह्मणान्परिपालयन्
अपि तेभ्यो मृगान्हत्वा निनाय च महावने
āraṇyakānpravrajitānbrāhmaṇānparipālayan
api tebhyo mṛgānhatvā nināya ca mahāvane
- 9
ये स्म न प्रतिगृह्णन्ति दस्युभोजनशङ्कया
तेषाम् आसज्य गेहेषु काल्य एव स गच्छति
ye sma na pratigṛhṇanti dasyubhojanaśaṅkayā
teṣām āsajya geheṣu kālya eva sa gacchati
- 10
तं बहूनि सहस्राणि ग्रामणित्वे ऽभिवव्रिरे
निर्मर्यादानि दस्यूनां निरनुक्रोशकारिणाम्
taṃ bahūni sahasrāṇi grāmaṇitve 'bhivavrire
nirmaryādāni dasyūnāṃ niranukrośakāriṇām
- 11
दस्यव ऊचुः
मुहूर्तदेशकालज्ञ प्राज्ञ शीलदृढायुध
ग्रामणीर्भव नो मुख्यः सर्वेषाम् एव संमतः
dasyava ūcuḥ
muhūrtadeśakālajña prājña śīladṛḍhāyudha
grāmaṇīrbhava no mukhyaḥ sarveṣām eva saṃmataḥ
- 12
यथा यथा वक्ष्यसि नः करिष्यामस्तथा तथा
पालयास्मान्यथान्यायं यथा माता यथा पिता
yathā yathā vakṣyasi naḥ kariṣyāmastathā tathā
pālayāsmānyathānyāyaṃ yathā mātā yathā pitā
- 13
कापव्य उवाच
मा वधीस्त्वं स्त्रियं भीरुं मा शिशुं मा तपस्विनम्
नायुध्यमानो हन्तव्यो न च ग्राह्या बलात्स्त्रियः
kāpavya uvāca
mā vadhīstvaṃ striyaṃ bhīruṃ mā śiśuṃ mā tapasvinam
nāyudhyamāno hantavyo na ca grāhyā balātstriyaḥ
- 14
सर्वथा स्त्री न हन्तव्या सर्वसत्त्वेषु युध्यता
नित्यं गोब्राह्मणे स्वस्ति योद्धव्यं च तदर्थतः
sarvathā strī na hantavyā sarvasattveṣu yudhyatā
nityaṃ gobrāhmaṇe svasti yoddhavyaṃ ca tadarthataḥ
- 15
सस्यं च नापहन्तव्यं सीरविघ्नं च मा कृथाः
पूज्यन्ते यत्र देवाश्च पितरो ऽतिथयस्तथा
sasyaṃ ca nāpahantavyaṃ sīravighnaṃ ca mā kṛthāḥ
pūjyante yatra devāśca pitaro 'tithayastathā
- 16
सर्वभूतेष्वपि च वै ब्राह्मणो मोक्षम् अर्हति
कार्या चापचितिस्तेषां सर्वस्वेनापि या भवेत्
sarvabhūteṣvapi ca vai brāhmaṇo mokṣam arhati
kāryā cāpacitisteṣāṃ sarvasvenāpi yā bhavet
- 17
यस्य ह्येते संप्ररुष्टा मन्त्रयन्ति पराभवम्
न तस्य त्रिषु लोकेषु त्राता भवति कश्चन
yasya hyete saṃpraruṣṭā mantrayanti parābhavam
na tasya triṣu lokeṣu trātā bhavati kaścana
- 18
यो ब्राह्मणान्परिभवेद्विनाशं वापि रोचयेत्
सूर्योदय इवावश्यं ध्रुवं तस्य पराभवः
yo brāhmaṇānparibhavedvināśaṃ vāpi rocayet
sūryodaya ivāvaśyaṃ dhruvaṃ tasya parābhavaḥ
- 19
इहैव फलम् आसीनः प्रत्याकाङ्क्षति शक्तितः
ये ये नो न प्रदास्यन्ति तांस्तान्सेनाभियास्यति
ihaiva phalam āsīnaḥ pratyākāṅkṣati śaktitaḥ
ye ye no na pradāsyanti tāṃstānsenābhiyāsyati
- 20
शिष्ट्यर्थं विहितो दण्डो न वधार्थं विनिश्चयः
ये च शिष्टान्प्रबाधन्ते धर्मस्तेषां वधः स्मृतः
śiṣṭyarthaṃ vihito daṇḍo na vadhārthaṃ viniścayaḥ
ye ca śiṣṭānprabādhante dharmasteṣāṃ vadhaḥ smṛtaḥ
- 21
ये हि राष्ट्रोपरोधेन वृत्तिं कुर्वन्ति केचन
तद् एव ते ऽनु मीयन्ते कुणपं कृमयो यथा
ye hi rāṣṭroparodhena vṛttiṃ kurvanti kecana
tad eva te 'nu mīyante kuṇapaṃ kṛmayo yathā
- 22
ये पुनर्धर्मशास्त्रेण वर्तेरन्न् इह दस्यवः
अपि ते दस्यवो भूत्वा क्षिप्रं सिद्धिम् अवाप्नुयुः
ye punardharmaśāstreṇa varterann iha dasyavaḥ
api te dasyavo bhūtvā kṣipraṃ siddhim avāpnuyuḥ
- 23
भीष्म उवाच
तत्सर्वम् उपचक्रुस्ते कापव्यस्यानुशासनम्
वृत्तिं च लेभिरे सर्वे पापेभ्यश्चाप्युपारमन्
bhīṣma uvāca
tatsarvam upacakruste kāpavyasyānuśāsanam
vṛttiṃ ca lebhire sarve pāpebhyaścāpyupāraman
- 24
कापव्यः कर्मणा तेन महतीं सिद्धिम् आप्तवान्
साधूनाम् आचरन्क्षेमं दस्यून्पापान्निवर्तयन्
kāpavyaḥ karmaṇā tena mahatīṃ siddhim āptavān
sādhūnām ācarankṣemaṃ dasyūnpāpānnivartayan
- 25
इदं कापव्यचरितं यो नित्यम् अनुकीर्तयेत्
नारण्येभ्यः स भूतेभ्यो भयम् आर्छेत्कदाचन
idaṃ kāpavyacaritaṃ yo nityam anukīrtayet
nāraṇyebhyaḥ sa bhūtebhyo bhayam ārchetkadācana
- 26
भयं तस्य न मर्त्येभ्यो नामर्त्येभ्यः कथंचन
न सतो नासतो राजन्स ह्यरण्येषु गोपतिः
bhayaṃ tasya na martyebhyo nāmartyebhyaḥ kathaṃcana
na sato nāsato rājansa hyaraṇyeṣu gopatiḥ

