43 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
व्याख्याता क्षत्रधर्मेण वृत्तिर् आपत्सु भारत
कथंचिद्वैश्यधर्मेण जीवेद्वा ब्राह्मणो न वा
yudhiṣṭhira uvāca
vyākhyātā kṣatradharmeṇa vṛttir āpatsu bhārata
kathaṃcidvaiśyadharmeṇa jīvedvā brāhmaṇo na vā
- 2
भीष्म उवाच
अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत्
कृषिगोरक्षम् आस्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये
bhīṣma uvāca
aśaktaḥ kṣatradharmeṇa vaiśyadharmeṇa vartayet
kṛṣigorakṣam āsthāya vyasane vṛttisaṃkṣaye
- 3
युधिष्ठिर उवाच
कानि पण्यानि विक्रीणन्स्वर्गलोकान्न हीयते
ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन्भरतर्षभ
yudhiṣṭhira uvāca
kāni paṇyāni vikrīṇansvargalokānna hīyate
brāhmaṇo vaiśyadharmeṇa vartayanbharatarṣabha
- 4
भीष्म उवाच
सुरा लवणम् इत्येव तिलान्केसरिणः पशून्
ऋषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
surā lavaṇam ityeva tilānkesariṇaḥ paśūn
ṛṣabhānmadhu māṃsaṃ ca kṛtānnaṃ ca yudhiṣṭhira
- 5
सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत्
एतेषां विक्रयात्तात ब्राह्मणो नरकं व्रजेत्
sarvāsvavasthāsvetāni brāhmaṇaḥ parivarjayet
eteṣāṃ vikrayāttāta brāhmaṇo narakaṃ vrajet
- 6
अजो ऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्यो ऽश्वः पृथिवी विराट्
धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन
ajo 'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryo 'śvaḥ pṛthivī virāṭ
dhenuryajñaśca somaśca na vikreyāḥ kathaṃcana
- 7
पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवः
निमयेत्पक्वम् आमेन भोजनार्थाय भारत
pakvenāmasya nimayaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ
nimayetpakvam āmena bhojanārthāya bhārata
- 8
वयं सिद्धम् अशिष्यामो भवान्साधयताम् इदम्
एवं समीक्ष्य निमयन्नाधर्मो ऽस्ति कदाचन
vayaṃ siddham aśiṣyāmo bhavānsādhayatām idam
evaṃ samīkṣya nimayannādharmo 'sti kadācana
- 9
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः पुरातनः
व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर
atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ purātanaḥ
vyavahārapravṛttānāṃ tannibodha yudhiṣṭhira
- 10
भवते ऽहं ददानीदं भवान् एतत्प्रयच्छतु
रुचिते वर्तते धर्मो न बलात्सम्प्रवर्तते
bhavate 'haṃ dadānīdaṃ bhavān etatprayacchatu
rucite vartate dharmo na balātsampravartate
- 11
इत्येवं सम्प्रवर्तन्त व्यवहाराः पुरातनाः
ऋषीणाम् इतरेषां च साधु चेदम् असंशयम्
ityevaṃ sampravartanta vyavahārāḥ purātanāḥ
ṛṣīṇām itareṣāṃ ca sādhu cedam asaṃśayam
- 12
युधिष्ठिर उवाच
अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रम् आददते प्रजाः
व्युत्क्रामन्ति स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम्
yudhiṣṭhira uvāca
atha tāta yadā sarvāḥ śastram ādadate prajāḥ
vyutkrāmanti svadharmebhyaḥ kṣatrasya kṣīyate balam
- 13
राजा त्राता न लोके स्यात्किं तदा स्यात्परायणम्
एतन्मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण पितामह
rājā trātā na loke syātkiṃ tadā syātparāyaṇam
etanme saṃśayaṃ brūhi vistareṇa pitāmaha
- 14
भीष्म उवाच
दानेन तपसा यज्ञैर् अद्रोहेण दमेन च
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेमम् इच्छेयुर् आत्मनः
bhīṣma uvāca
dānena tapasā yajñair adroheṇa damena ca
brāhmaṇapramukhā varṇāḥ kṣemam iccheyur ātmanaḥ
- 15
तेषां ये वेदबलिनस्त उत्थाय समन्ततः
राज्ञो बलं वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवताः
teṣāṃ ye vedabalinasta utthāya samantataḥ
rājño balaṃ vardhayeyurmahendrasyeva devatāḥ
- 16
राज्ञो हि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम्
तस्माद्ब्रह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता
rājño hi kṣīyamāṇasya brahmaivāhuḥ parāyaṇam
tasmādbrahmabalenaiva samuttheyaṃ vijānatā
- 17
यदा तु विजयी राजा क्षेमं राष्ट्रे ऽभिसंदधेत्
तदा वर्णा यथाधर्मम् आविशेयुः स्वकर्मसु
yadā tu vijayī rājā kṣemaṃ rāṣṭre 'bhisaṃdadhet
tadā varṇā yathādharmam āviśeyuḥ svakarmasu
- 18
उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते
सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर
unmaryāde pravṛtte tu dasyubhiḥ saṃkare kṛte
sarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravanto yudhiṣṭhira
- 19
युधिष्ठिर उवाच
अथ चेत्सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्ब्राह्मणान्प्रति
कस्तस्य ब्राह्मणस्त्राता को धर्मः किं परायणम्
yudhiṣṭhira uvāca
atha cetsarvataḥ kṣatraṃ praduṣyedbrāhmaṇānprati
kastasya brāhmaṇastrātā ko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam
- 20
भीष्म उवाच
तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च
अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत्
bhīṣma uvāca
tapasā brahmacaryeṇa śastreṇa ca balena ca
amāyayā māyayā ca niyantavyaṃ tadā bhavet
- 21
क्षत्रस्याभिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः
ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम्
kṣatrasyābhipravṛddhasya brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ
brahmaiva saṃniyantṛ syātkṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam
- 22
अद्भ्यो ऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रम् अश्मनो लोहम् उत्थितम्
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति
adbhyo 'gnirbrahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati
- 23
यदा छिनत्त्ययो ऽश्मानम् अग्निश्चापो ऽभिपद्यते
क्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रयः
yadā chinattyayo 'śmānam agniścāpo 'bhipadyate
kṣatraṃ ca brāhmaṇaṃ dveṣṭi tadā śāmyanti te trayaḥ
- 24
तस्माद्ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर
समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च
tasmādbrahmaṇi śāmyanti kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira
samudīrṇānyajeyāni tejāṃsi ca balāni ca
- 25
ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले
दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान्प्रति सर्वशः
brahmavīrye mṛdūbhūte kṣatravīrye ca durbale
duṣṭeṣu sarvavarṇeṣu brāhmaṇānprati sarvaśaḥ
- 26
ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितम् आत्मनः
ब्राह्मणान्परिरक्षन्तो धर्मम् आत्मानम् एव च
ye tatra yuddhaṃ kurvanti tyaktvā jīvitam ātmanaḥ
brāhmaṇānparirakṣanto dharmam ātmānam eva ca
- 27
मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्यलोका भवन्ति ते
ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणम् इष्यते
manasvino manyumantaḥ puṇyalokā bhavanti te
brāhmaṇārthaṃ hi sarveṣāṃ śastragrahaṇam iṣyate
- 28
अति स्विष्टस्वधीतानां लोकान् अति तपस्विनाम्
अनाशकाग्न्योर्विशतां शूरा यान्ति परां गतिम्
एवम् एवात्मनस्त्यागान्नान्यं धर्मं विदुर्जनाः
ati sviṣṭasvadhītānāṃ lokān ati tapasvinām
anāśakāgnyorviśatāṃ śūrā yānti parāṃ gatim
evam evātmanastyāgānnānyaṃ dharmaṃ vidurjanāḥ
- 29
तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति
ब्रह्मद्विषो नियच्छन्तस्तेषां नो ऽस्तु सलोकता
ब्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान्वीरांस्तान्मनुर् अब्रवीत्
tebhyo namaśca bhadraṃ ca ye śarīrāṇi juhvati
brahmadviṣo niyacchantasteṣāṃ no 'stu salokatā
brahmalokajitaḥ svargyānvīrāṃstānmanur abravīt
- 30
यथाश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत
दुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे
yathāśvamedhāvabhṛthe snātāḥ pūtā bhavantyuta
duṣkṛtaḥ sukṛtaścaiva tathā śastrahatā raṇe

