20 shlokas
- 1
मनुर् उवाच
यथा व्यक्तम् इदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम्
ज्ञानम् इन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ
manur uvāca
yathā vyaktam idaṃ śete svapne carati cetanam
jñānam indriyasaṃyuktaṃ tadvatpretya bhavābhavau
- 2
यथाम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा
तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियवाञ्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति
yathāmbhasi prasanne tu rūpaṃ paśyati cakṣuṣā
tadvatprasannendriyavāñjñeyaṃ jñānena paśyati
- 3
स एव लुलिते तस्मिन्यथा रूपं न पश्यति
तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति
sa eva lulite tasminyathā rūpaṃ na paśyati
tathendriyākulībhāve jñeyaṃ jñāne na paśyati
- 4
अबुद्धिर् अज्ञानकृता अबुद्ध्या दुष्यते मनः
दुष्टस्य मनसः पञ्च सम्प्रदुष्यन्ति मानसाः
abuddhir ajñānakṛtā abuddhyā duṣyate manaḥ
duṣṭasya manasaḥ pañca sampraduṣyanti mānasāḥ
- 5
अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न दृश्यते
अदृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते
ajñānatṛpto viṣayeṣvavagāḍho na dṛśyate
adṛṣṭvaiva tu pūtātmā viṣayebhyo nivartate
- 6
तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात्
निवर्तते तथा तर्षः पापम् अन्तं गतं यथा
tarṣacchedo na bhavati puruṣasyeha kalmaṣāt
nivartate tathā tarṣaḥ pāpam antaṃ gataṃ yathā
- 7
विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य नसंश्रयात्
मनसा चान्यद् आकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते
viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya nasaṃśrayāt
manasā cānyad ākāṅkṣanparaṃ na pratipadyate
- 8
ज्ञानम् उत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः
अथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानम् आत्मनि
jñānam utpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ
athādarśatalaprakhye paśyatyātmānam ātmani
- 9
प्रसृतैर् इन्द्रियैर्दुःखी तैर् एव नियतैः सुखी
तस्माद् इन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेद् आत्मानम् आत्मना
prasṛtair indriyairduḥkhī tair eva niyataiḥ sukhī
tasmād indriyarūpebhyo yacched ātmānam ātmanā
- 10
इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः
बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं परम्
indriyebhyo manaḥ pūrvaṃ buddhiḥ paratarā tataḥ
buddheḥ parataraṃ jñānaṃ jñānātparataraṃ param
- 11
अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः
मनः श्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन्साधु पश्यति
avyaktātprasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhistato manaḥ
manaḥ śrotrādibhiryuktaṃ śabdādīnsādhu paśyati
- 12
यस्तांस्त्यजति शब्दादीन्सर्वाश्च व्यक्तयस्तथा
विमुञ्चत्याकृतिग्रामांस्तान्मुक्त्वामृतम् अश्नुते
yastāṃstyajati śabdādīnsarvāśca vyaktayastathā
vimuñcatyākṛtigrāmāṃstānmuktvāmṛtam aśnute
- 13
उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम्
स एवास्तम् उपागच्छंस्तद् एवात्मनि यच्छति
udyanhi savitā yadvatsṛjate raśmimaṇḍalam
sa evāstam upāgacchaṃstad evātmani yacchati
- 14
अन्तरात्मा तथा देहम् आविश्येन्द्रियरश्मिभिः
प्राप्येन्द्रियगुणान्पञ्च सो ऽस्तम् आवृत्य गच्छति
antarātmā tathā deham āviśyendriyaraśmibhiḥ
prāpyendriyaguṇānpañca so 'stam āvṛtya gacchati
- 15
प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः
प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृद्धं धर्मम् आत्मवान्
praṇītaṃ karmaṇā mārgaṃ nīyamānaḥ punaḥ punaḥ
prāpnotyayaṃ karmaphalaṃ pravṛddhaṃ dharmam ātmavān
- 16
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः
रसवर्जं रसो ऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ
rasavarjaṃ raso 'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate
- 17
बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते
तदा सम्पद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम्
buddhiḥ karmaguṇairhīnā yadā manasi vartate
tadā sampadyate brahma tatraiva pralayaṃ gatam
- 18
अस्पर्शनम् अशृण्वानम् अनास्वादम् अदर्शनम्
अघ्राणम् अवितर्कं च सत्त्वं प्रविशते परम्
asparśanam aśṛṇvānam anāsvādam adarśanam
aghrāṇam avitarkaṃ ca sattvaṃ praviśate param
- 19
मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वतिगतं मतिम्
मतिस्त्वतिगता ज्ञानं ज्ञानं त्वभिगतं परम्
manasyākṛtayo magnā manastvatigataṃ matim
matistvatigatā jñānaṃ jñānaṃ tvabhigataṃ param
- 20
इन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुध्यते मनः
न बुद्धिर्बुध्यते ऽव्यक्तं सूक्ष्मस्त्वेतानि पश्यति
indriyairmanasaḥ siddhirna buddhiṃ budhyate manaḥ
na buddhirbudhyate 'vyaktaṃ sūkṣmastvetāni paśyati

