71 shlokas
- 1
श्रीभगवान् उवाच
सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत्केशैर्मे अंशुसंज्ञितैः
बोधयंस्तापयंश्चैव जगद् उत्तिष्ठतः पृथक्
śrībhagavān uvāca
sūryācandramasau śaśvatkeśairme aṃśusaṃjñitaiḥ
bodhayaṃstāpayaṃścaiva jagad uttiṣṭhataḥ pṛthak
- 2
बोधनात्तापनाच्चैव जगतो हर्षणं भवेत्
अग्नीषोमकृतैर् एभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन
हृषीकेशो ऽहम् ईशानो वरदो लोकभावनः
bodhanāttāpanāccaiva jagato harṣaṇaṃ bhavet
agnīṣomakṛtair ebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana
hṛṣīkeśo 'ham īśāno varado lokabhāvanaḥ
- 3
इडोपहूतयोगेन हरे भागं क्रतुष्वहम्
वर्णश्च मे हरिश्रेष्ठस्तस्माद्धरिर् अहं स्मृतः
iḍopahūtayogena hare bhāgaṃ kratuṣvaham
varṇaśca me hariśreṣṭhastasmāddharir ahaṃ smṛtaḥ
- 4
धाम सारो हि लोकानाम् ऋतं चैव विचारितम्
ऋतधामा ततो विप्रैः सत्यश्चाहं प्रकीर्तितः
dhāma sāro hi lokānām ṛtaṃ caiva vicāritam
ṛtadhāmā tato vipraiḥ satyaścāhaṃ prakīrtitaḥ
- 5
नष्टां च धरणीं पूर्वम् अविन्दं वै गुहागताम्
गोविन्द इति मां देवा वाग्भिः समभितुष्टुवुः
naṣṭāṃ ca dharaṇīṃ pūrvam avindaṃ vai guhāgatām
govinda iti māṃ devā vāgbhiḥ samabhituṣṭuvuḥ
- 6
शिपिविष्टेति चाख्यायां हीनरोमा च यो भवेत्
तेनाविष्टं हि यत्किंचिच्छिपिविष्टं हि तत्स्मृतम्
śipiviṣṭeti cākhyāyāṃ hīnaromā ca yo bhavet
tenāviṣṭaṃ hi yatkiṃcicchipiviṣṭaṃ hi tatsmṛtam
- 7
यास्को माम् ऋषिर् अव्यग्रो नैकयज्ञेषु गीतवान्
शिपिविष्ट इति ह्यस्माद्गुह्यनामधरो ह्यहम्
yāsko mām ṛṣir avyagro naikayajñeṣu gītavān
śipiviṣṭa iti hyasmādguhyanāmadharo hyaham
- 8
स्तुत्वा मां शिपिविष्टेति यास्क ऋषिर् उदारधीः
मत्प्रसादाद् अधो नष्टं निरुक्तम् अभिजग्मिवान्
stutvā māṃ śipiviṣṭeti yāska ṛṣir udāradhīḥ
matprasādād adho naṣṭaṃ niruktam abhijagmivān
- 9
न हि जातो न जाये ऽहं न जनिष्ये कदाचन
क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्माद् अहम् अजः स्मृतः
na hi jāto na jāye 'haṃ na janiṣye kadācana
kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāṃ tasmād aham ajaḥ smṛtaḥ
- 10
नोक्तपूर्वं मया क्षुद्रम् अश्लीलं वा कदाचन
ऋता ब्रह्मसुता सा मे सत्या देवी सरस्वती
noktapūrvaṃ mayā kṣudram aślīlaṃ vā kadācana
ṛtā brahmasutā sā me satyā devī sarasvatī
- 11
सच्चासच्चैव कौन्तेय मयावेशितम् आत्मनि
पौष्करे ब्रह्मसदने सत्यं माम् ऋषयो विदुः
saccāsaccaiva kaunteya mayāveśitam ātmani
pauṣkare brahmasadane satyaṃ mām ṛṣayo viduḥ
- 12
सत्त्वान्न च्युतपूर्वो ऽहं सत्त्वं वै विद्धि मत्कृतम्
जन्मनीहाभवत्सत्त्वं पौर्विकं मे धनंजय
sattvānna cyutapūrvo 'haṃ sattvaṃ vai viddhi matkṛtam
janmanīhābhavatsattvaṃ paurvikaṃ me dhanaṃjaya
- 13
निराशीःकर्मसंयुक्तं सात्वतं मां प्रकल्पय
सात्वतज्ञानदृष्टो ऽहं सात्वतः सात्वतां पतिः
nirāśīḥkarmasaṃyuktaṃ sātvataṃ māṃ prakalpaya
sātvatajñānadṛṣṭo 'haṃ sātvataḥ sātvatāṃ patiḥ
- 14
कृषामि मेदिनीं पार्थ भूत्वा कार्ष्णायसो महान्
कृष्णो वर्णश्च मे यस्मात्तस्मात्कृष्णो ऽहम् अर्जुन
kṛṣāmi medinīṃ pārtha bhūtvā kārṣṇāyaso mahān
kṛṣṇo varṇaśca me yasmāttasmātkṛṣṇo 'ham arjuna
- 15
मया संश्लेषिता भूमिर् अद्भिर्व्योम च वायुना
वायुश्च तेजसा सार्धं वैकुण्ठत्वं ततो मम
mayā saṃśleṣitā bhūmir adbhirvyoma ca vāyunā
vāyuśca tejasā sārdhaṃ vaikuṇṭhatvaṃ tato mama
- 16
निर्वाणं परमं सौख्यं धर्मो ऽसौ पर उच्यते
तस्मान्न च्युतपूर्वो ऽहम् अच्युतस्तेन कर्मणा
nirvāṇaṃ paramaṃ saukhyaṃ dharmo 'sau para ucyate
tasmānna cyutapūrvo 'ham acyutastena karmaṇā
- 17
पृथिवीनभसी चोभे विश्रुते विश्वलौकिके
तयोः संधारणार्थं हि माम् अधोक्षजम् अञ्जसा
pṛthivīnabhasī cobhe viśrute viśvalaukike
tayoḥ saṃdhāraṇārthaṃ hi mām adhokṣajam añjasā
- 18
निरुक्तं वेदविदुषो ये च शब्दार्थचिन्तकाः
ते मां गायन्ति प्राग्वंशे अधोक्षज इति स्थितिः
niruktaṃ vedaviduṣo ye ca śabdārthacintakāḥ
te māṃ gāyanti prāgvaṃśe adhokṣaja iti sthitiḥ
- 19
शब्द एकमतैर् एष व्याहृतः परमर्षिभिः
नान्यो ह्यधोक्षजो लोके ऋते नारायणं प्रभुम्
śabda ekamatair eṣa vyāhṛtaḥ paramarṣibhiḥ
nānyo hyadhokṣajo loke ṛte nārāyaṇaṃ prabhum
- 20
घृतं ममार्चिषो लोके जन्तूनां प्राणधारणम्
घृतार्चिर् अहम् अव्यग्रैर्वेदज्ञैः परिकीर्तितः
ghṛtaṃ mamārciṣo loke jantūnāṃ prāṇadhāraṇam
ghṛtārcir aham avyagrairvedajñaiḥ parikīrtitaḥ
- 21
त्रयो हि धातवः ख्याताः कर्मजा इति च स्मृताः
पित्तं श्लेष्मा च वायुश्च एष संघात उच्यते
trayo hi dhātavaḥ khyātāḥ karmajā iti ca smṛtāḥ
pittaṃ śleṣmā ca vāyuśca eṣa saṃghāta ucyate
- 22
एतैश्च धार्यते जन्तुर् एतैः क्षीणैश्च क्षीयते
आयुर्वेदविदस्तस्मात्त्रिधातुं मां प्रचक्षते
etaiśca dhāryate jantur etaiḥ kṣīṇaiśca kṣīyate
āyurvedavidastasmāttridhātuṃ māṃ pracakṣate
- 23
वृषो हि भगवान्धर्मः ख्यातो लोकेषु भारत
नैघण्टुकपदाख्यातं विद्धि मां वृषम् उत्तमम्
vṛṣo hi bhagavāndharmaḥ khyāto lokeṣu bhārata
naighaṇṭukapadākhyātaṃ viddhi māṃ vṛṣam uttamam
- 24
कपिर्वराहः श्रेष्ठश्च धर्मश्च वृष उच्यते
तस्माद्वृषाकपिं प्राह कश्यपो मां प्रजापतिः
kapirvarāhaḥ śreṣṭhaśca dharmaśca vṛṣa ucyate
tasmādvṛṣākapiṃ prāha kaśyapo māṃ prajāpatiḥ
- 25
न चादिं न मध्यं तथा नैव चान्तं कदाचिद्विदन्ते सुराश्चासुराश्च
अनाद्यो ह्यमध्यस्तथा चाप्यनन्तः प्रगीतो ऽहम् ईशो विभुर्लोकसाक्षी
na cādiṃ na madhyaṃ tathā naiva cāntaṃ kadācidvidante surāścāsurāśca
anādyo hyamadhyastathā cāpyanantaḥ pragīto 'ham īśo vibhurlokasākṣī
- 26
शुचीनि श्रवणीयानि शृणोमीह धनंजय
न च पापानि गृह्णामि ततो ऽहं वै शुचिश्रवाः
śucīni śravaṇīyāni śṛṇomīha dhanaṃjaya
na ca pāpāni gṛhṇāmi tato 'haṃ vai śuciśravāḥ
- 27
एकशृङ्गः पुरा भूत्वा वराहो दिव्यदर्शनः
इमाम् उद्धृतवान्भूमिम् एकशृङ्गस्ततो ह्यहम्
ekaśṛṅgaḥ purā bhūtvā varāho divyadarśanaḥ
imām uddhṛtavānbhūmim ekaśṛṅgastato hyaham
- 28
तथैवासं त्रिककुदो वाराहं रूपम् आस्थितः
त्रिककुत्तेन विख्यातः शरीरस्य तु मापनात्
tathaivāsaṃ trikakudo vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ
trikakuttena vikhyātaḥ śarīrasya tu māpanāt
- 29
विरिञ्च इति यः प्रोक्तः कपिलज्ञानचिन्तकैः
स प्रजापतिर् एवाहं चेतनात्सर्वलोककृत्
viriñca iti yaḥ proktaḥ kapilajñānacintakaiḥ
sa prajāpatir evāhaṃ cetanātsarvalokakṛt
- 30
विद्यासहायवन्तं माम् आदित्यस्थं सनातनम्
कपिलं प्राहुर् आचार्याः सांख्या निश्चितनिश्चयाः
vidyāsahāyavantaṃ mām ādityasthaṃ sanātanam
kapilaṃ prāhur ācāryāḥ sāṃkhyā niścitaniścayāḥ

