34 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
केषां राजा प्रभवति वित्तस्य भरतर्षभ
कया च वृत्त्या वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
keṣāṃ rājā prabhavati vittasya bharatarṣabha
kayā ca vṛttyā varteta tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिकम्
ब्राह्मणानां च ये केचिद्विकर्मस्था भवन्त्युत
bhīṣma uvāca
abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam
brāhmaṇānāṃ ca ye kecidvikarmasthā bhavantyuta
- 3
विकर्मस्थाश्च नोपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथंचन
इति राज्ञां पुरावृत्तम् अभिजल्पन्ति साधवः
vikarmasthāśca nopekṣyā viprā rājñā kathaṃcana
iti rājñāṃ purāvṛttam abhijalpanti sādhavaḥ
- 4
यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः
राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते किल्बिषं नृप
yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ
rājña evāparādhaṃ taṃ manyante kilbiṣaṃ nṛpa
- 5
अभिशस्तम् इवात्मानं मन्यन्ते तेन कर्मणा
तस्माद्राजर्षयः सर्वे ब्राह्मणान् अन्वपालयन्
abhiśastam ivātmānaṃ manyante tena karmaṇā
tasmādrājarṣayaḥ sarve brāhmaṇān anvapālayan
- 6
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
गीतं केकयराजेन ह्रियमाणेन रक्षसा
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
gītaṃ kekayarājena hriyamāṇena rakṣasā
- 7
केकयानाम् अधिपतिं रक्षो जग्राह दारुणम्
स्वाध्यायेनान्वितं राजन्न् अरण्ये संशितव्रतम्
kekayānām adhipatiṃ rakṣo jagrāha dāruṇam
svādhyāyenānvitaṃ rājann araṇye saṃśitavratam
- 8
राजोवाच
न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः
नानाहिताग्निर्नायज्वा मामकान्तरम् आविशः
rājovāca
na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ
nānāhitāgnirnāyajvā māmakāntaram āviśaḥ
- 9
न च मे ब्राह्मणो ऽविद्वान्नाव्रती नाप्यसोमपः
नानाहिताग्निर्विषये मामकान्तरम् आविशः
na ca me brāhmaṇo 'vidvānnāvratī nāpyasomapaḥ
nānāhitāgnirviṣaye māmakāntaram āviśaḥ
- 10
नानाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजन्ते विषये मम
अधीते नाव्रती कश्चिन्मामकान्तरम् आविशः
nānāptadakṣiṇairyajñairyajante viṣaye mama
adhīte nāvratī kaścinmāmakāntaram āviśaḥ
- 11
अधीयते ऽध्यापयन्ति यजन्ते याजयन्ति च
ददति प्रतिगृह्णन्ति षट्सु कर्मस्ववस्थिताः
adhīyate 'dhyāpayanti yajante yājayanti ca
dadati pratigṛhṇanti ṣaṭsu karmasvavasthitāḥ
- 12
पूजिताः संविभक्ताश्च मृदवः सत्यवादिनः
ब्राह्मणा मे स्वकर्मस्था मामकान्तरम् आविशः
pūjitāḥ saṃvibhaktāśca mṛdavaḥ satyavādinaḥ
brāhmaṇā me svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ
- 13
न याचन्ते प्रयच्छन्ति सत्यधर्मविशारदाः
नाध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते न च याजकाः
na yācante prayacchanti satyadharmaviśāradāḥ
nādhyāpayantyadhīyante yajante na ca yājakāḥ
- 14
ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति संग्रामेष्वपलायिनः
क्षत्रिया मे स्वकर्मस्था मामकान्तरम् आविशः
brāhmaṇānparirakṣanti saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ
kṣatriyā me svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ
- 15
कृषिगोरक्षवाणिज्यम् उपजीवन्त्यमायया
अप्रमत्ताः क्रियावन्तः सुव्रताः सत्यवादिनः
kṛṣigorakṣavāṇijyam upajīvantyamāyayā
apramattāḥ kriyāvantaḥ suvratāḥ satyavādinaḥ
- 16
संविभागं दमं शौचं सौहृदं च व्यपाश्रिताः
मम वैश्याः स्वकर्मस्था मामकान्तरम् आविशः
saṃvibhāgaṃ damaṃ śaucaṃ sauhṛdaṃ ca vyapāśritāḥ
mama vaiśyāḥ svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ
- 17
त्रीन्वर्णान् अनुतिष्ठन्ति यथावद् अनसूयकाः
मम शूद्राः स्वकर्मस्था मामकान्तरम् आविशः
trīnvarṇān anutiṣṭhanti yathāvad anasūyakāḥ
mama śūdrāḥ svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ
- 18
कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम्
संविभक्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरम् आविशः
kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām
saṃvibhaktāsmi sarveṣāṃ māmakāntaram āviśaḥ
- 19
कुलदेशादिधर्माणां प्रथितानां यथाविधि
अव्युच्छेत्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरम् आविशः
kuladeśādidharmāṇāṃ prathitānāṃ yathāvidhi
avyucchettāsmi sarveṣāṃ māmakāntaram āviśaḥ
- 20
तपस्विनो मे विषये पूजिताः परिपालिताः
संविभक्ताश्च सत्कृत्य मामकान्तरम् आविशः
tapasvino me viṣaye pūjitāḥ paripālitāḥ
saṃvibhaktāśca satkṛtya māmakāntaram āviśaḥ
- 21
नासंविभज्य भोक्तास्मि न विशामि परस्त्रियम्
स्वतन्त्रो जातु न क्रीडे मामकान्तरम् आविशः
nāsaṃvibhajya bhoktāsmi na viśāmi parastriyam
svatantro jātu na krīḍe māmakāntaram āviśaḥ
- 22
नाब्रह्मचारी भिक्षावान्भिक्षुर्वाब्रह्मचारिकः
अनृत्विजं हुतं नास्ति मामकान्तरम् आविशः
nābrahmacārī bhikṣāvānbhikṣurvābrahmacārikaḥ
anṛtvijaṃ hutaṃ nāsti māmakāntaram āviśaḥ
- 23
नावजानाम्यहं वृद्धान्न वैद्यान्न तपस्विनः
राष्ट्रे स्वपति जागर्मि मामकान्तरम् आविशः
nāvajānāmyahaṃ vṛddhānna vaidyānna tapasvinaḥ
rāṣṭre svapati jāgarmi māmakāntaram āviśaḥ
- 24
वेदाध्ययनसम्पन्नस्तपस्वी सर्वधर्मवित्
स्वामी सर्वस्य राज्यस्य श्रीमान्मम पुरोहितः
vedādhyayanasampannastapasvī sarvadharmavit
svāmī sarvasya rājyasya śrīmānmama purohitaḥ
- 25
दानेन दिव्यान् अभिवाञ्छामि लोकान्सत्येनाथो ब्राह्मणानां च गुप्त्या
शुश्रूषया चापि गुरून् उपैमि न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः
dānena divyān abhivāñchāmi lokānsatyenātho brāhmaṇānāṃ ca guptyā
śuśrūṣayā cāpi gurūn upaimi na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ
- 26
न मे राष्ट्रे विधवा ब्रह्मबन्धुर्न ब्राह्मणः कृपणो नोत चोरः
न पारजायी न च पापकर्मा न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः
na me rāṣṭre vidhavā brahmabandhurna brāhmaṇaḥ kṛpaṇo nota coraḥ
na pārajāyī na ca pāpakarmā na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ
- 27
न मे शस्त्रैर् अनिर्भिन्नम् अङ्गे द्व्यङ्गुलम् अन्तरम्
धर्मार्थं युध्यमानस्य मामकान्तरम् आविशः
na me śastrair anirbhinnam aṅge dvyaṅgulam antaram
dharmārthaṃ yudhyamānasya māmakāntaram āviśaḥ
- 28
गोब्राह्मणे च यज्ञे च नित्यं स्वस्त्ययनं मम
आशासते जना राष्ट्रे मामकान्तरम् आविशः
gobrāhmaṇe ca yajñe ca nityaṃ svastyayanaṃ mama
āśāsate janā rāṣṭre māmakāntaram āviśaḥ
- 29
राक्षस उवाच
यस्मात्सर्वास्ववस्थासु धर्मम् एवान्ववेक्षसे
तस्मात्प्राप्नुहि कैकेय गृहान्स्वस्ति व्रजाम्यहम्
rākṣasa uvāca
yasmātsarvāsvavasthāsu dharmam evānvavekṣase
tasmātprāpnuhi kaikeya gṛhānsvasti vrajāmyaham
- 30
येषां गोब्राह्मणा रक्ष्याः प्रजा रक्ष्याश्च केकय
न रक्षोभ्यो भयं तेषां कुत एव तु मानुषात्
yeṣāṃ gobrāhmaṇā rakṣyāḥ prajā rakṣyāśca kekaya
na rakṣobhyo bhayaṃ teṣāṃ kuta eva tu mānuṣāt

