25 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
मृगयां विचरन्कश्चिद्विजने जनकात्मजः
वने ददर्श विप्रेन्द्रम् ऋषिं वंशधरं भृगोः
bhīṣma uvāca
mṛgayāṃ vicarankaścidvijane janakātmajaḥ
vane dadarśa viprendram ṛṣiṃ vaṃśadharaṃ bhṛgoḥ
- 2
तम् आसीनम् उपासीनः प्रणम्य शिरसा मुनिम्
पश्चाद् अनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमान् इदम्
tam āsīnam upāsīnaḥ praṇamya śirasā munim
paścād anumatastena papraccha vasumān idam
- 3
भगवन्किम् इदं श्रेयः प्रेत्य वापीह वा भवेत्
पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिनः
bhagavankim idaṃ śreyaḥ pretya vāpīha vā bhavet
puruṣasyādhruve dehe kāmasya vaśavartinaḥ
- 4
सत्कृत्य परिपृष्टः सन्सुमहात्मा महातपाः
निजगाद ततस्तस्मै श्रेयस्करम् इदं वचः
satkṛtya paripṛṣṭaḥ sansumahātmā mahātapāḥ
nijagāda tatastasmai śreyaskaram idaṃ vacaḥ
- 5
मनसो ऽप्रतिकूलानि प्रेत्य चेह च वाञ्छसि
भूतानां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तस्व यतेन्द्रियः
manaso 'pratikūlāni pretya ceha ca vāñchasi
bhūtānāṃ pratikūlebhyo nivartasva yatendriyaḥ
- 6
धर्मः सतां हितः पुंसां धर्मश्चैवाश्रयः सताम्
धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ताः सचराचराः
dharmaḥ satāṃ hitaḥ puṃsāṃ dharmaścaivāśrayaḥ satām
dharmāllokāstrayastāta pravṛttāḥ sacarācarāḥ
- 7
स्वादुकामुक कामानां वैतृष्ण्यं किं न गच्छसि
मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि
svādukāmuka kāmānāṃ vaitṛṣṇyaṃ kiṃ na gacchasi
madhu paśyasi durbuddhe prapātaṃ nānupaśyasi
- 8
यथा ज्ञाने परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना
तथा धर्मे परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना
yathā jñāne paricayaḥ kartavyastatphalārthinā
tathā dharme paricayaḥ kartavyastatphalārthinā
- 9
असता धर्मकामेन विशुद्धं कर्म दुष्करम्
सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम्
asatā dharmakāmena viśuddhaṃ karma duṣkaram
satā tu dharmakāmena sukaraṃ karma duṣkaram
- 10
वने ग्राम्यसुखाचारो यथा ग्राम्यस्तथैव सः
ग्रामे वनसुखाचारो यथा वनचरस्तथा
vane grāmyasukhācāro yathā grāmyastathaiva saḥ
grāme vanasukhācāro yathā vanacarastathā
- 11
मनोवाक्कर्मके धर्मे कुरु श्रद्धां समाहितः
निवृत्तौ वा प्रवृत्तौ वा सम्प्रधार्य गुणागुणान्
manovākkarmake dharme kuru śraddhāṃ samāhitaḥ
nivṛttau vā pravṛttau vā sampradhārya guṇāguṇān
- 12
नित्यं च बहु दातव्यं साधुभ्यश्चानसूयता
प्रार्थितं व्रतशौचाभ्यां सत्कृतं देशकालयोः
nityaṃ ca bahu dātavyaṃ sādhubhyaścānasūyatā
prārthitaṃ vrataśaucābhyāṃ satkṛtaṃ deśakālayoḥ
- 13
शुभेन विधिना लब्धम् अर्हाय प्रतिपादयेत्
क्रोधम् उत्सृज्य दत्त्वा च नानुतप्येन्न कीर्तयेत्
śubhena vidhinā labdham arhāya pratipādayet
krodham utsṛjya dattvā ca nānutapyenna kīrtayet
- 14
अनृशंसः शुचिर्दान्तः सत्यवाग् आर्जवे स्थितः
योनिकर्मविशुद्धश्च पात्रं स्याद्वेदविद्द्विजः
anṛśaṃsaḥ śucirdāntaḥ satyavāg ārjave sthitaḥ
yonikarmaviśuddhaśca pātraṃ syādvedaviddvijaḥ
- 15
सत्कृता चैकपत्नी च जात्या योनिर् इहेष्यते
ऋग्यजुःसामगो विद्वान्षट्कर्मा पात्रम् उच्यते
satkṛtā caikapatnī ca jātyā yonir iheṣyate
ṛgyajuḥsāmago vidvānṣaṭkarmā pātram ucyate
- 16
स एव धर्मः सो ऽधर्मस्तं तं प्रतिनरं भवेत्
पात्रकर्मविशेषेण देशकालाववेक्ष्य च
sa eva dharmaḥ so 'dharmastaṃ taṃ pratinaraṃ bhavet
pātrakarmaviśeṣeṇa deśakālāvavekṣya ca
- 17
लीलयाल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्याद्रजसः पुमान्
बहुयत्नेन महता पापनिर्हरणं तथा
līlayālpaṃ yathā gātrātpramṛjyādrajasaḥ pumān
bahuyatnena mahatā pāpanirharaṇaṃ tathā
- 18
विरिक्तस्य यथा सम्यग्घृतं भवति भेषजम्
तथा निर्हृतदोषस्य प्रेत्यधर्मः सुखावहः
viriktasya yathā samyagghṛtaṃ bhavati bheṣajam
tathā nirhṛtadoṣasya pretyadharmaḥ sukhāvahaḥ
- 19
मानसं सर्वभूतेषु वर्तते वै शुभाशुभे
अशुभेभ्यः समाक्षिप्य शुभेष्वेवावतारयेत्
mānasaṃ sarvabhūteṣu vartate vai śubhāśubhe
aśubhebhyaḥ samākṣipya śubheṣvevāvatārayet
- 20
सर्वं सर्वेण सर्वत्र क्रियमाणं च पूजय
स्वधर्मे यत्र रागस्ते कामं धर्मो विधीयताम्
sarvaṃ sarveṇa sarvatra kriyamāṇaṃ ca pūjaya
svadharme yatra rāgaste kāmaṃ dharmo vidhīyatām
- 21
अधृतात्मन्धृतौ तिष्ठ दुर्बुद्धे बुद्धिमान्भव
अप्रशान्त प्रशाम्य त्वम् अप्राज्ञ प्राज्ञवच्चर
adhṛtātmandhṛtau tiṣṭha durbuddhe buddhimānbhava
apraśānta praśāmya tvam aprājña prājñavaccara
- 22
तेजसा शक्यते प्राप्तुम् उपायसहचारिणा
इह च प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूलं धृतिः परा
tejasā śakyate prāptum upāyasahacāriṇā
iha ca pretya ca śreyastasya mūlaṃ dhṛtiḥ parā
- 23
राजर्षिर् अधृतिः स्वर्गात्पतितो हि महाभिषः
ययातिः क्षीणपुण्यश्च धृत्या लोकान् अवाप्तवान्
rājarṣir adhṛtiḥ svargātpatito hi mahābhiṣaḥ
yayātiḥ kṣīṇapuṇyaśca dhṛtyā lokān avāptavān
- 24
तपस्विनां धर्मवतां विदुषां चोपसेवनात्
प्राप्स्यसे विपुलां बुद्धिं तथा श्रेयो ऽभिपत्स्यसे
tapasvināṃ dharmavatāṃ viduṣāṃ copasevanāt
prāpsyase vipulāṃ buddhiṃ tathā śreyo 'bhipatsyase
- 25
स तु स्वभावसम्पन्नस्तच्छ्रुत्वा मुनिभाषितम्
विनिवर्त्य मनः कामाद्धर्मे बुद्धिं चकार ह
sa tu svabhāvasampannastacchrutvā munibhāṣitam
vinivartya manaḥ kāmāddharme buddhiṃ cakāra ha

