48 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः
जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगान् उत्सृज्य मानुषान्
yudhiṣṭhira uvāca
kena vṛttena vṛttajño janako mithilādhipaḥ
jagāma mokṣaṃ dharmajño bhogān utsṛjya mānuṣān
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
येन वृत्तेन वृत्तज्ञः स जगाम महत्सुखम्
bhīṣma uvāca
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
yena vṛttena vṛttajñaḥ sa jagāma mahatsukham
- 3
जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिपः
और्ध्वदेहिकधर्माणाम् आसीद्युक्तो विचिन्तने
janako janadevastu mithilāyāṃ janādhipaḥ
aurdhvadehikadharmāṇām āsīdyukto vicintane
- 4
तस्य स्म शतम् आचार्या वसन्ति सततं गृहे
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः
tasya sma śatam ācāryā vasanti satataṃ gṛhe
darśayantaḥ pṛthagdharmānnānāpāṣaṇḍavādinaḥ
- 5
स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्यजातौ विनिश्चये
आगमस्थः स भूयिष्ठम् आत्मतत्त्वे न तुष्यति
sa teṣāṃ pretyabhāve ca pretyajātau viniścaye
āgamasthaḥ sa bhūyiṣṭham ātmatattve na tuṣyati
- 6
तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलाम् अपि
tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ
paridhāvanmahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilām api
- 7
सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः
sarvasaṃnyāsadharmāṇāṃ tattvajñānaviniścaye
suparyavasitārthaśca nirdvaṃdvo naṣṭasaṃśayaḥ
- 8
ऋषीणाम् आहुर् एकं यं कामाद् अवसितं नृषु
शाश्वतं सुखम् अत्यन्तम् अन्विच्छन्स सुदुर्लभम्
ṛṣīṇām āhur ekaṃ yaṃ kāmād avasitaṃ nṛṣu
śāśvataṃ sukham atyantam anvicchansa sudurlabham
- 9
यम् आहुः कपिलं सांख्याः परमर्षिं प्रजापतिम्
स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम्
yam āhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣiṃ prajāpatim
sa manye tena rūpeṇa vismāpayati hi svayam
- 10
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यम् आहुश्चिरजीविनम्
पञ्चस्रोतसि यः सत्रम् आस्ते वर्षसहस्रिकम्
āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yam āhuścirajīvinam
pañcasrotasi yaḥ satram āste varṣasahasrikam
- 11
तं समासीनम् आगम्य मण्डलं कापिलं महत्
पुरुषावस्थम् अव्यक्तं परमार्थं निबोधयत्
taṃ samāsīnam āgamya maṇḍalaṃ kāpilaṃ mahat
puruṣāvastham avyaktaṃ paramārthaṃ nibodhayat
- 12
इष्टिसत्रेण संसिद्धो भूयश्च तपसा मुनिः
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनः
iṣṭisatreṇa saṃsiddho bhūyaśca tapasā muniḥ
kṣetrakṣetrajñayorvyaktiṃ bubudhe devadarśanaḥ
- 13
यत्तद् एकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तद् अव्ययम्
yattad ekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate
āsurirmaṇḍale tasminpratipede tad avyayam
- 14
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिद् आसीत्कुटुम्बिनी
tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhṛtaḥ
brāhmaṇī kapilā nāma kācid āsītkuṭumbinī
- 15
तस्याः पुत्रत्वम् आगम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम्
tasyāḥ putratvam āgamya striyāḥ sa pibati stanau
tataḥ sa kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭhikīm
- 16
एतन्मे भगवान् आह कापिलेयाय संभवम्
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वम् अनुत्तमम्
etanme bhagavān āha kāpileyāya saṃbhavam
tasya tatkāpileyatvaṃ sarvavittvam anuttamam
- 17
सामान्यं कपिलो ज्ञात्वा धर्मज्ञानाम् अनुत्तमम्
उपेत्य शतम् आचार्यान्मोहयामास हेतुभिः
sāmānyaṃ kapilo jñātvā dharmajñānām anuttamam
upetya śatam ācāryānmohayāmāsa hetubhiḥ
- 18
जनकस्त्व् अभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात्
उत्सृज्य शतम् आचार्यान्पृष्ठतो ऽनुजगाम तम्
janakastv abhisaṃraktaḥ kāpileyānudarśanāt
utsṛjya śatam ācāryānpṛṣṭhato 'nujagāma tam
- 19
तस्मै परमकल्पाय प्रणताय च धर्मतः
अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते
tasmai paramakalpāya praṇatāya ca dharmataḥ
abravītparamaṃ mokṣaṃ yattatsāṃkhyaṃ vidhīyate
- 20
जातिनिर्वेदम् उक्त्वा हि कर्मनिर्वेदम् अब्रवीत्
कर्मनिर्वेदम् उक्त्वा च सर्वनिर्वेदम् अब्रवीत्
jātinirvedam uktvā hi karmanirvedam abravīt
karmanirvedam uktvā ca sarvanirvedam abravīt
- 21
यदर्थं कर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः
तद् अनाश्वासिकं मोघं विनाशि चलम् अध्रुवम्
yadarthaṃ karmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ
tad anāśvāsikaṃ moghaṃ vināśi calam adhruvam
- 22
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके
आगमात्परम् अस्तीति ब्रुवन्न् अपि पराजितः
dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike
āgamātparam astīti bruvann api parājitaḥ
- 23
अनात्मा ह्य् आत्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः
आत्मानं मन्यते मोहात्तद् असम्यक्परं मतम्
anātmā hy ātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyurjarāmayaḥ
ātmānaṃ manyate mohāttad asamyakparaṃ matam
- 24
अथ चेद् एवम् अप्य् अस्ति यल्लोके नोपपद्यते
अजरो ऽयम् अमृत्युश्च राजासौ मन्यते तथा
atha ced evam apy asti yalloke nopapadyate
ajaro 'yam amṛtyuśca rājāsau manyate tathā
- 25
अस्ति नास्तीति चाप्य् एतत्तस्मिन्न् असति लक्षणे
किम् अधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम्
asti nāstīti cāpy etattasminn asati lakṣaṇe
kim adhiṣṭhāya tadbrūyāllokayātrāviniścayam
- 26
प्रत्यक्षं ह्य् एतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोर् अपि
प्रत्यक्षो ह्य् आगमो ऽभिन्नः कृतान्तो वा न किंचन
pratyakṣaṃ hy etayormūlaṃ kṛtāntaitihyayor api
pratyakṣo hy āgamo 'bhinnaḥ kṛtānto vā na kiṃcana
- 27
यत्र तत्रानुमाने ऽस्ति कृतं भावयते ऽपि वा
अन्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः
yatra tatrānumāne 'sti kṛtaṃ bhāvayate 'pi vā
anyo jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate smṛtaḥ
- 28
रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम्
जातिस्मृतिर् अयस्कान्तः सूर्यकान्तो ऽम्बुभक्षणम्
reto vaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam
jātismṛtir ayaskāntaḥ sūryakānto 'mbubhakṣaṇam
- 29
प्रेत्य भूतात्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम्
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणम् इति निश्चयः
pretya bhūtātyayaścaiva devatābhyupayācanam
mṛte karmanivṛttiśca pramāṇam iti niścayaḥ
- 30
न त्व् एते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः
अमर्त्यस्य हि मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते
na tv ete hetavaḥ santi ye kecinmūrtisaṃsthitāḥ
amartyasya hi martyena sāmānyaṃ nopapadyate

