36 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततो रामस्य तत्कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः
विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tato rāmasya tatkarma śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ
vismayaṃ paramaṃ gatvā pratyuvāca janārdanam
- 2
अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः
विक्रमो येन वसुधा क्रोधान्निःक्षत्रिया कृता
aho rāmasya vārṣṇeya śakrasyeva mahātmanaḥ
vikramo yena vasudhā krodhānniḥkṣatriyā kṛtā
- 3
गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः
गुप्ता रामभयोद्विग्नाः क्षत्रियाणां कुलोद्वहाः
gobhiḥ samudreṇa tathā golāṅgūlarkṣavānaraiḥ
guptā rāmabhayodvignāḥ kṣatriyāṇāṃ kulodvahāḥ
- 4
अहो धन्यो हि लोको ऽयं सभाग्याश्च नरा भुवि
यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं द्विजेन कृतम् अच्युत
aho dhanyo hi loko 'yaṃ sabhāgyāśca narā bhuvi
yatra karmedṛśaṃ dharmyaṃ dvijena kṛtam acyuta
- 5
तथा यान्तौ तदा तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ
जग्मतुर्यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः
tathā yāntau tadā tāta tāvacyutayudhiṣṭhirau
jagmaturyatra gāṅgeyaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ
- 6
ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम्
स्वरश्मिजालसंवीतं सायंसूर्यम् इवानलम्
tataste dadṛśurbhīṣmaṃ śaraprastaraśāyinam
svaraśmijālasaṃvītaṃ sāyaṃsūryam ivānalam
- 7
उपास्यमानं मुनिभिर्देवैर् इव शतक्रतुम्
देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीम् अनु
upāsyamānaṃ munibhirdevair iva śatakratum
deśe paramadharmiṣṭhe nadīmoghavatīm anu
- 8
दूराद् एव तम् आलोक्य कृष्णो राजा च धर्मराट्
चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारद्वतादयः
dūrād eva tam ālokya kṛṣṇo rājā ca dharmarāṭ
catvāraḥ pāṇḍavāścaiva te ca śāradvatādayaḥ
- 9
अवस्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य प्रचलं मनः
एकीकृत्येन्द्रियग्रामम् उपतस्थुर्महामुनीन्
avaskandyātha vāhebhyaḥ saṃyamya pracalaṃ manaḥ
ekīkṛtyendriyagrāmam upatasthurmahāmunīn
- 10
अभिवाद्य च गोविन्दः सात्यकिस्ते च कौरवाः
व्यासादींस्तान् ऋषीन्पश्चाद्गाङ्गेयम् उपतस्थिरे
abhivādya ca govindaḥ sātyakiste ca kauravāḥ
vyāsādīṃstān ṛṣīnpaścādgāṅgeyam upatasthire
- 11
तपोवृद्धिं ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुकौरवाः
परिवार्य ततः सर्वे निषेदुः पुरुषर्षभाः
tapovṛddhiṃ tataḥ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ yadukauravāḥ
parivārya tataḥ sarve niṣeduḥ puruṣarṣabhāḥ
- 12
ततो निशम्य गाङ्गेयं शाम्यमानम् इवानलम्
किंचिद्दीनमना भीष्मम् इति होवाच केशवः
tato niśamya gāṅgeyaṃ śāmyamānam ivānalam
kiṃciddīnamanā bhīṣmam iti hovāca keśavaḥ
- 13
कच्चिज्ज्ञानानि ते राजन्प्रसन्नानि यथा पुरा
कच्चिद् अव्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर
kaccijjñānāni te rājanprasannāni yathā purā
kaccid avyākulā caiva buddhiste vadatāṃ vara
- 14
शराभिघातदुःखात्ते कच्चिद्गात्रं न दूयते
मानसाद् अपि दुःखाद्धि शारीरं बलवत्तरम्
śarābhighātaduḥkhātte kaccidgātraṃ na dūyate
mānasād api duḥkhāddhi śārīraṃ balavattaram
- 15
वरदानात्पितुः कामं छन्दमृत्युर् असि प्रभो
शंतनोर्धर्मशीलस्य न त्वेतच्छमकारणम्
varadānātpituḥ kāmaṃ chandamṛtyur asi prabho
śaṃtanordharmaśīlasya na tvetacchamakāraṇam
- 16
सुसूक्ष्मो ऽपीह देहे वै शल्यो जनयते रुजम्
किं पुनः शरसंघातैश्चितस्य तव भारत
susūkṣmo 'pīha dehe vai śalyo janayate rujam
kiṃ punaḥ śarasaṃghātaiścitasya tava bhārata
- 17
कामं नैतत्तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ
भवान्ह्युपदिशेच्छ्रेयो देवानाम् अपि भारत
kāmaṃ naitattavākhyeyaṃ prāṇināṃ prabhavāpyayau
bhavānhyupadiśecchreyo devānām api bhārata
- 18
यद्धि भूतं भविष्यच्च भवच्च पुरुषर्षभ
सर्वं तज्ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाविवाहितम्
yaddhi bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca puruṣarṣabha
sarvaṃ tajjñānavṛddhasya tava pāṇāvivāhitam
- 19
संसारश्चैव भूतानां धर्मस्य च फलोदयः
विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः
saṃsāraścaiva bhūtānāṃ dharmasya ca phalodayaḥ
viditaste mahāprājña tvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ
- 20
त्वां हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राङ्गम् अरोगिणम्
स्त्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीहोर्ध्वरेतसम्
tvāṃ hi rājye sthitaṃ sphīte samagrāṅgam arogiṇam
strīsahasraiḥ parivṛtaṃ paśyāmīhordhvaretasam
- 21
ऋते शांतनवाद्भीष्मात्त्रिषु लोकेषु पार्थिव
सत्यसंधान्महावीर्याच्छूराद्धर्मैकतत्परात्
ṛte śāṃtanavādbhīṣmāttriṣu lokeṣu pārthiva
satyasaṃdhānmahāvīryācchūrāddharmaikatatparāt
- 22
मृत्युम् आवार्य तरसा शरप्रस्तरशायिनः
निसर्गप्रभवं किंचिन्न च तातानुशुश्रुम
mṛtyum āvārya tarasā śaraprastaraśāyinaḥ
nisargaprabhavaṃ kiṃcinna ca tātānuśuśruma
- 23
सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा
धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे
satye tapasi dāne ca yajñādhikaraṇe tathā
dhanurvede ca vede ca nityaṃ caivānvavekṣaṇe
- 24
अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम्
महारथं त्वत्सदृशं न कंचिद् अनुशुश्रुम
anṛśaṃsaṃ śuciṃ dāntaṃ sarvabhūtahite ratam
mahārathaṃ tvatsadṛśaṃ na kaṃcid anuśuśruma
- 25
त्वं हि देवान्सगन्धर्वान्ससुरासुरराक्षसान्
शक्त एकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः
tvaṃ hi devānsagandharvānsasurāsurarākṣasān
śakta ekarathenaiva vijetuṃ nātra saṃśayaḥ
- 26
त्वं हि भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपमः
नित्यं विप्रैः समाख्यातो नवमो ऽनवमो गुणैः
tvaṃ hi bhīṣma mahābāho vasūnāṃ vāsavopamaḥ
nityaṃ vipraiḥ samākhyāto navamo 'navamo guṇaiḥ
- 27
अहं हि त्वाभिजानामि यस्त्वं पुरुषसत्तम
त्रिदशेष्वपि विख्यातः स्वशक्त्या सुमहाबलः
ahaṃ hi tvābhijānāmi yastvaṃ puruṣasattama
tridaśeṣvapi vikhyātaḥ svaśaktyā sumahābalaḥ
- 28
मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुतः
भवतो यो गुणैस्तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः क्वचित्
manuṣyeṣu manuṣyendra na dṛṣṭo na ca me śrutaḥ
bhavato yo guṇaistulyaḥ pṛthivyāṃ puruṣaḥ kvacit
- 29
त्वं हि सर्वैर्गुणै राजन्देवान् अप्यतिरिच्यसे
तपसा हि भवाञ्शक्तः स्रष्टुं लोकांश्चराचरान्
tvaṃ hi sarvairguṇai rājandevān apyatiricyase
tapasā hi bhavāñśaktaḥ sraṣṭuṃ lokāṃścarācarān
- 30
तद् अस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेण वै
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद
tad asya tapyamānasya jñātīnāṃ saṃkṣayeṇa vai
jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya śokaṃ bhīṣma vyapānuda

