25 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
वनस्पतीन्भक्ष्यफलान्न छिन्द्युर्विषये तव
ब्राह्मणानां मूलफलं धर्म्यम् आहुर्मनीषिणः
bhīṣma uvāca
vanaspatīnbhakṣyaphalānna chindyurviṣaye tava
brāhmaṇānāṃ mūlaphalaṃ dharmyam āhurmanīṣiṇaḥ
- 2
ब्राह्मणेभ्यो ऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्न् इतरे जनाः
न ब्राह्मणोपरोधेन हरेद् अन्यः कथंचन
brāhmaṇebhyo 'tiriktaṃ ca bhuñjīrann itare janāḥ
na brāhmaṇoparodhena hared anyaḥ kathaṃcana
- 3
विप्रश्चेत्त्यागम् आतिष्ठेद् आख्यायावृत्तिकर्शितः
परिकल्प्यास्य वृत्तिः स्यात्सदारस्य नराधिप
vipraścettyāgam ātiṣṭhed ākhyāyāvṛttikarśitaḥ
parikalpyāsya vṛttiḥ syātsadārasya narādhipa
- 4
स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि
कस्मिन् इदानीं मर्यादाम् अयं लोकः करिष्यति
sa cennopanivarteta vācyo brāhmaṇasaṃsadi
kasmin idānīṃ maryādām ayaṃ lokaḥ kariṣyati
- 5
असंशयं निवर्तेत न चेद्वक्ष्यत्यतः परम्
पूर्वं परोक्षं कर्तव्यम् एतत्कौन्तेय शासनम्
asaṃśayaṃ nivarteta na cedvakṣyatyataḥ param
pūrvaṃ parokṣaṃ kartavyam etatkaunteya śāsanam
- 6
आहुर् एतज्जना ब्रह्मन्न चैतच्छ्रद्दधाम्यहम्
निमन्त्र्यश्च भवेद्भोगैर् अवृत्त्या चेत्तदाचरेत्
āhur etajjanā brahmanna caitacchraddadhāmyaham
nimantryaśca bhavedbhogair avṛttyā cettadācaret
- 7
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानाम् इह जीवनम्
ऊर्ध्वं चैव त्रयी विद्या सा भूतान्भावयत्युत
kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ lokānām iha jīvanam
ūrdhvaṃ caiva trayī vidyā sā bhūtānbhāvayatyuta
- 8
तस्यां प्रयतमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिनः
दस्यवस्तद्वधायेह ब्रह्मा क्षत्रम् अथासृजत्
tasyāṃ prayatamānāyāṃ ye syustatparipanthinaḥ
dasyavastadvadhāyeha brahmā kṣatram athāsṛjat
- 9
शत्रूञ्जहि प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्नृप
युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन
śatrūñjahi prajā rakṣa yajasva kratubhirnṛpa
yudhyasva samare vīro bhūtvā kauravanandana
- 10
संरक्ष्यान्पालयेद्राजा यः स राजार्यकृत्तमः
ये केचित्तान्न रक्षन्ति तैर् अर्थो नास्ति कश्चन
saṃrakṣyānpālayedrājā yaḥ sa rājāryakṛttamaḥ
ye kecittānna rakṣanti tair artho nāsti kaścana
- 11
सदैव राज्ञा बोद्धव्यं सर्वलोकाद्युधिष्ठिर
तस्माद्धेतोर्हि भुञ्जीत मनुष्यान् एव मानवः
sadaiva rājñā boddhavyaṃ sarvalokādyudhiṣṭhira
tasmāddhetorhi bhuñjīta manuṣyān eva mānavaḥ
- 12
अन्तरेभ्यः परान्रक्षन्परेभ्यः पुनर् अन्तरान्
परान्परेभ्यः स्वान्स्वेभ्यः सर्वान्पालय नित्यदा
antarebhyaḥ parānrakṣanparebhyaḥ punar antarān
parānparebhyaḥ svānsvebhyaḥ sarvānpālaya nityadā
- 13
आत्मानं सर्वतो रक्षन्राजा रक्षेत मेदिनीम्
आत्ममूलम् इदं सर्वम् आहुर्हि विदुषो जनाः
ātmānaṃ sarvato rakṣanrājā rakṣeta medinīm
ātmamūlam idaṃ sarvam āhurhi viduṣo janāḥ
- 14
किं छिद्रं को ऽनुषङ्गो मे किं वास्त्यविनिपातितम्
कुतो माम् आस्रवेद्दोष इति नित्यं विचिन्तयेत्
kiṃ chidraṃ ko 'nuṣaṅgo me kiṃ vāstyavinipātitam
kuto mām āsraveddoṣa iti nityaṃ vicintayet
- 15
गुप्तैश्चारैर् अनुमतैः पृथिवीम् अनुचारयेत्
सुनीतं यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः
कच्चिद्रोचेज्जनपदे कच्चिद्राष्ट्रे च मे यशः
guptaiścārair anumataiḥ pṛthivīm anucārayet
sunītaṃ yadi me vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ
kaccidrocejjanapade kaccidrāṣṭre ca me yaśaḥ
- 16
धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपलायिनाम्
राष्ट्रं च ये ऽनुजीवन्ति ये च राज्ञो ऽनुजीविनः
dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām
rāṣṭraṃ ca ye 'nujīvanti ye ca rājño 'nujīvinaḥ
- 17
अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः
ये च त्वाभिप्रशंसेयुर्निन्देयुर् अथवा पुनः
सर्वान्सुपरिणीतांस्तान्कारयेत युधिष्ठिर
amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥ
ye ca tvābhipraśaṃseyurnindeyur athavā punaḥ
sarvānsupariṇītāṃstānkārayeta yudhiṣṭhira
- 18
एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम्
मित्रामित्रम् अथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत
ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta rocitum
mitrāmitram atho madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata
- 19
तुल्यबाहुबलानां च गुणैर् अपि निषेविनाम्
कथं स्याद् अधिकः कश्चित्स तु भुञ्जीत मानवान्
tulyabāhubalānāṃ ca guṇair api niṣevinām
kathaṃ syād adhikaḥ kaścitsa tu bhuñjīta mānavān
- 20
ये चरा ह्यचरान् अद्युर् अदंष्ट्रान्दंष्ट्रिणस्तथा
आशीविषा इव क्रुद्धा भुजगा भुजगान् इव
ye carā hyacarān adyur adaṃṣṭrāndaṃṣṭriṇastathā
āśīviṣā iva kruddhā bhujagā bhujagān iva
- 21
एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात्सदा यत्तो युधिष्ठिर
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः
etebhyaścāpramattaḥ syātsadā yatto yudhiṣṭhira
bhāruṇḍasadṛśā hyete nipatanti pramādyataḥ
- 22
कच्चित्ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ते करार्दिताः
क्रीणन्तो बहु वाल्पेन कान्तारकृतनिश्रमाः
kaccitte vaṇijo rāṣṭre nodvijante karārditāḥ
krīṇanto bahu vālpena kāntārakṛtaniśramāḥ
- 23
कच्चित्कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्यतिपीडिताः
ये वहन्ति धुरं राज्ञां संभरन्तीतरान् अपि
kaccitkṛṣikarā rāṣṭraṃ na jahatyatipīḍitāḥ
ye vahanti dhuraṃ rājñāṃ saṃbharantītarān api
- 24
इतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पितृगणास्तथा
मनुष्योरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा
ito dattena jīvanti devāḥ pitṛgaṇāstathā
manuṣyoragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavastathā
- 25
एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राष्ट्रगुप्तिश्च भारत
एतम् एवार्थम् आश्रित्य भूयो वक्ष्यामि पाण्डव
eṣā te rāṣṭravṛttiśca rāṣṭraguptiśca bhārata
etam evārtham āśritya bhūyo vakṣyāmi pāṇḍava

