17 shlokas
- 1
याज्ञवल्क्य उवाच
तत्त्वानां सर्गसंख्या च कालसंख्या तथैव च
मया प्रोक्तानुपूर्व्येण संहारम् अपि मे शृणु
yājñavalkya uvāca
tattvānāṃ sargasaṃkhyā ca kālasaṃkhyā tathaiva ca
mayā proktānupūrvyeṇa saṃhāram api me śṛṇu
- 2
यथा संहरते जन्तून्ससर्ज च पुनः पुनः
अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश्चाक्षर एव च
yathā saṃharate jantūnsasarja ca punaḥ punaḥ
anādinidhano brahmā nityaścākṣara eva ca
- 3
अहःक्षयम् अथो बुद्ध्वा निशि स्वप्नमनास्तथा
चोदयामास भगवान् अव्यक्तो ऽहंकृतं नरम्
ahaḥkṣayam atho buddhvā niśi svapnamanāstathā
codayāmāsa bhagavān avyakto 'haṃkṛtaṃ naram
- 4
ततः शतसहस्रांशुर् अव्यक्तेनाभिचोदितः
कृत्वा द्वादशधात्मानम् आदित्यो ज्वलदग्निवत्
tataḥ śatasahasrāṃśur avyaktenābhicoditaḥ
kṛtvā dvādaśadhātmānam ādityo jvaladagnivat
- 5
चतुर्विधं प्रजाजालं निर्दहत्याशु तेजसा
जराय्वण्डस्वेदजातम् उद्भिज्जं च नराधिप
caturvidhaṃ prajājālaṃ nirdahatyāśu tejasā
jarāyvaṇḍasvedajātam udbhijjaṃ ca narādhipa
- 6
एतद् उन्मेषमात्रेण विनिष्टं स्थाणुजङ्गमम्
कूर्मपृष्ठसमा भूमिर्भवत्यथ समन्ततः
etad unmeṣamātreṇa viniṣṭaṃ sthāṇujaṅgamam
kūrmapṛṣṭhasamā bhūmirbhavatyatha samantataḥ
- 7
जगद्दग्ध्वामितबलः केवलं जगतीं ततः
अम्भसा बलिना क्षिप्रम् आपूर्यत समन्ततः
jagaddagdhvāmitabalaḥ kevalaṃ jagatīṃ tataḥ
ambhasā balinā kṣipram āpūryata samantataḥ
- 8
ततः कालाग्निम् आसाद्य तद् अम्भो याति संक्षयम्
विनष्टे ऽम्भसि राजेन्द्र जाज्वलीत्यनलो महान्
tataḥ kālāgnim āsādya tad ambho yāti saṃkṣayam
vinaṣṭe 'mbhasi rājendra jājvalītyanalo mahān
- 9
तम् अप्रमेयो ऽतिबलं ज्वलमानं विभावसुम्
ऊष्माणं सर्वभूतानां सप्तार्चिषम् अथाञ्जसा
tam aprameyo 'tibalaṃ jvalamānaṃ vibhāvasum
ūṣmāṇaṃ sarvabhūtānāṃ saptārciṣam athāñjasā
- 10
भक्षयामास बलवान्वायुर् अष्टात्मको बली
विचरन्न् अमितप्राणस्तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्तथा
bhakṣayāmāsa balavānvāyur aṣṭātmako balī
vicarann amitaprāṇastiryag ūrdhvam adhastathā
- 11
तम् अप्रतिबलं भीमम् आकाशं ग्रसते ऽत्मना
आकाशम् अप्यतिनदन्मनो ग्रसति चारिकम्
tam apratibalaṃ bhīmam ākāśaṃ grasate 'tmanā
ākāśam apyatinadanmano grasati cārikam
- 12
मनो ग्रसति सर्वात्मा सो ऽहंकारः प्रजापतिः
अहंकारं महान् आत्मा भूतभव्यभविष्यवित्
mano grasati sarvātmā so 'haṃkāraḥ prajāpatiḥ
ahaṃkāraṃ mahān ātmā bhūtabhavyabhaviṣyavit
- 13
तम् अप्यनुपमात्मानं विश्वं शंभुः प्रजापतिः
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानो ज्योतिर् अव्ययः
tam apyanupamātmānaṃ viśvaṃ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ
aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ
- 14
सर्वतःपाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः
सर्वतःश्रुतिमांल्लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
sarvataḥpāṇipādāntaḥ sarvato'kṣiśiromukhaḥ
sarvataḥśrutimāṃlloke sarvam āvṛtya tiṣṭhati
- 15
हृदयं सर्वभूतानां पर्वणो ऽङ्गुष्ठमात्रकः
अनुग्रसत्यनन्तं हि महात्मा विश्वम् ईश्वरः
hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ parvaṇo 'ṅguṣṭhamātrakaḥ
anugrasatyanantaṃ hi mahātmā viśvam īśvaraḥ
- 16
ततः समभवत्सर्वम् अक्षयाव्ययम् अव्रणम्
भूतभव्यमनुष्याणां स्रष्टारम् अनघं तथा
tataḥ samabhavatsarvam akṣayāvyayam avraṇam
bhūtabhavyamanuṣyāṇāṃ sraṣṭāram anaghaṃ tathā
- 17
एषो ऽप्ययस्ते राजेन्द्र यथावत्परिभाषितः
अध्यात्मम् अधिभूतं च अधिदैवं च श्रूयताम्
eṣo 'pyayaste rājendra yathāvatparibhāṣitaḥ
adhyātmam adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ ca śrūyatām

