94 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि
अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते
yudhiṣṭhira uvāca
hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini
adharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate
- 2
मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते धर्मनिश्चये
राजभिः पीडिते लोके चोरैर्वापि विशां पते
maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite dharmaniścaye
rājabhiḥ pīḍite loke corairvāpi viśāṃ pate
- 3
सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च
कामान्मोहाच्च लोभाच्च भयं पश्यत्सु भारत
sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca
kāmānmohācca lobhācca bhayaṃ paśyatsu bhārata
- 4
अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यभीतेषु पार्थिव
निकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम्
aviśvasteṣu sarveṣu nityabhīteṣu pārthiva
nikṛtyā hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam
- 5
संप्रदीप्तेषु देशेषु ब्राह्मण्ये चाभिपीडिते
अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते
saṃpradīpteṣu deśeṣu brāhmaṇye cābhipīḍite
avarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite
- 6
सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्याम् उपजीवने
केन स्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते
sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyām upajīvane
kena svidbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate
- 7
अतित्यक्षुः पुत्रपौत्रान् अनुक्रोशान्नराधिप
कथम् आपत्सु वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह
atityakṣuḥ putrapautrān anukrośānnarādhipa
katham āpatsu varteta tanme brūhi pitāmaha
- 8
कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते
कथम् अर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप
kathaṃ ca rājā varteta loke kaluṣatāṃ gate
katham arthācca dharmācca na hīyeta paraṃtapa
- 9
भीष्म उवाच
राजमूला महाराज योगक्षेमसुवृष्टयः
प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च
bhīṣma uvāca
rājamūlā mahārāja yogakṣemasuvṛṣṭayaḥ
prajāsu vyādhayaścaiva maraṇaṃ ca bhayāni ca
- 10
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ
राजमूलानि सर्वाणि मम नास्त्यत्र संशयः
kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśca bharatarṣabha
rājamūlāni sarvāṇi mama nāstyatra saṃśayaḥ
- 11
तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके
विज्ञानबलम् आस्थाय जीवितव्यं तदा भवेत्
tasmiṃstvabhyāgate kāle prajānāṃ doṣakārake
vijñānabalam āsthāya jīvitavyaṃ tadā bhavet
- 12
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
viśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe
- 13
त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवविधिक्रमात्
अनावृष्टिर् अभूद्घोरा राजन्द्वादशवार्षिकी
tretādvāparayoḥ saṃdhau purā daivavidhikramāt
anāvṛṣṭir abhūdghorā rājandvādaśavārṣikī
- 14
प्रजानाम् अभिवृद्धानां युगान्ते पर्युपस्थिते
त्रेतानिर्मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने
prajānām abhivṛddhānāṃ yugānte paryupasthite
tretānirmokṣasamaye dvāparapratipādane
- 15
न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमो ऽभवद्गुरुः
जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तलक्षणः
na vavarṣa sahasrākṣaḥ pratilomo 'bhavadguruḥ
jagāma dakṣiṇaṃ mārgaṃ somo vyāvṛttalakṣaṇaḥ
- 16
नावश्यायो ऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयः
नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः क्वचिद् अन्तर्गताभवन्
nāvaśyāyo 'pi rātryante kuta evābhrarājayaḥ
nadyaḥ saṃkṣiptatoyaughāḥ kvacid antargatābhavan
- 17
सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च
हतत्विट्कान्य् अलक्ष्यन्त निसर्गाद्दैवकारितात्
sarāṃsi saritaścaiva kūpāḥ prasravaṇāni ca
hatatviṭkāny alakṣyanta nisargāddaivakāritāt
- 18
उपशुष्कजलस्थाया विनिवृत्तसभाप्रपा
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला
upaśuṣkajalasthāyā vinivṛttasabhāprapā
nivṛttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭkāramaṅgalā
- 19
उत्सन्नकृषिगोरक्ष्या निवृत्तविपणापणा
निवृत्तपूगसमया संप्रनष्टमहोत्सवा
utsannakṛṣigorakṣyā nivṛttavipaṇāpaṇā
nivṛttapūgasamayā saṃpranaṣṭamahotsavā
- 20
अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतजनाकुला
शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना
asthikaṅkālasaṃkīrṇā hāhābhūtajanākulā
śūnyabhūyiṣṭhanagarā dagdhagrāmaniveśanā
- 21
क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छस्त्रैः क्वचिद्राजभिर् आतुरैः
परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना
kvaciccoraiḥ kvacicchastraiḥ kvacidrājabhir āturaiḥ
parasparabhayāccaiva śūnyabhūyiṣṭhanirjanā
- 22
गतदैवतसंकल्पा वृद्धबालविनाकृता
गोऽजाविमहिषैर्हीना परस्परहराहरा
gatadaivatasaṃkalpā vṛddhabālavinākṛtā
go'jāvimahiṣairhīnā parasparaharāharā
- 23
हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टौषधिसंचया
श्यावभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा
hataviprā hatārakṣā pranaṣṭauṣadhisaṃcayā
śyāvabhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā
- 24
तस्मिन्प्रतिभये काले क्षीणे धर्मे युधिष्ठिर
बभ्रमुः क्षुधिता मर्त्याः खादन्तः स्म परस्परम्
tasminpratibhaye kāle kṣīṇe dharme yudhiṣṭhira
babhramuḥ kṣudhitā martyāḥ khādantaḥ sma parasparam
- 25
ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदैवताः
आश्रमान्सम्परित्यज्य पर्यधावन्न् इतस्ततः
ṛṣayo niyamāṃstyaktvā parityaktāgnidaivatāḥ
āśramānsamparityajya paryadhāvann itastataḥ
- 26
विश्वामित्रो ऽथ भगवान्महर्षिर् अनिकेतनः
क्षुधा परिगतो धीमान्समन्तात्पर्यधावत
viśvāmitro 'tha bhagavānmaharṣir aniketanaḥ
kṣudhā parigato dhīmānsamantātparyadhāvata
- 27
स कदाचित्परिपतञ्श्वपचानां निवेशनम्
हिंस्राणां प्राणिहन्तॄणाम् आससाद वने क्वचित्
sa kadācitparipatañśvapacānāṃ niveśanam
hiṃsrāṇāṃ prāṇihantṝṇām āsasāda vane kvacit
- 28
विभिन्नकलशाकीर्णं श्वचर्माच्छादनायुतम्
वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम्
vibhinnakalaśākīrṇaṃ śvacarmācchādanāyutam
varāhakharabhagnāsthikapālaghaṭasaṃkulam
- 29
मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम्
सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमठम्
mṛtacelaparistīrṇaṃ nirmālyakṛtabhūṣaṇam
sarpanirmokamālābhiḥ kṛtacihnakuṭīmaṭham
- 30
उलूकपक्षध्वजिभिर्देवतायतनैर्वृतम्
लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम्
ulūkapakṣadhvajibhirdevatāyatanairvṛtam
lohaghaṇṭāpariṣkāraṃ śvayūthaparivāritam

