67 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत
यः कश्चिज्जनयेद् अर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः
bhīṣma uvāca
eṣā prathamato vṛttirdvitīyāṃ śṛṇu bhārata
yaḥ kaścijjanayed arthaṃ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ
- 2
ह्रियमाणम् अमात्येन भृतो वा यदि वाभृतः
यो राजकोशं नश्यन्तम् आचक्षीत युधिष्ठिर
hriyamāṇam amātyena bhṛto vā yadi vābhṛtaḥ
yo rājakośaṃ naśyantam ācakṣīta yudhiṣṭhira
- 3
श्रोतव्यं तस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत्
अमात्या ह्युपहन्तारं भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत
śrotavyaṃ tasya ca raho rakṣyaścāmātyato bhavet
amātyā hyupahantāraṃ bhūyiṣṭhaṃ ghnanti bhārata
- 4
राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः
समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः
rājakośasya goptāraṃ rājakośavilopakāḥ
sametya sarve bādhante sa vinaśyatyarakṣitaḥ
- 5
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यद् उवाच ह
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ kausalyaṃ yad uvāca ha
- 6
कोसलानाम् आधिपत्यं सम्प्राप्ते क्षेमदर्शिनि
मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम्
kosalānām ādhipatyaṃ samprāpte kṣemadarśini
muniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam
- 7
स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः
पूर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः
sa kākaṃ pañjare baddhvā viṣayaṃ kṣemadarśinaḥ
pūrvaṃ paryacaradyuktaḥ pravṛttyarthī punaḥ punaḥ
- 8
अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः
अनागतम् अतीतं च यच्च संप्रति वर्तते
adhīye vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsanti mama vāyasāḥ
anāgatam atītaṃ ca yacca saṃprati vartate
- 9
इति राष्ट्रे परिपतन्बहुशः पुरुषैः सह
सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिपृष्टवान्
iti rāṣṭre paripatanbahuśaḥ puruṣaiḥ saha
sarveṣāṃ rājayuktānāṃ duṣkṛtaṃ paripṛṣṭavān
- 10
स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः
राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः
sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vyavasāyaṃ hi sarvaśaḥ
rājayuktāpacārāṃśca sarvānbuddhvā tatastataḥ
- 11
तम् एव काकम् आदाय राजानं द्रष्टुम् आगमत्
सर्वज्ञो ऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः
tam eva kākam ādāya rājānaṃ draṣṭum āgamat
sarvajño 'smīti vacanaṃ bruvāṇaḥ saṃśitavrataḥ
- 12
स स्म कौसल्यम् आगम्य राजामात्यम् अलंकृतम्
प्राह काकस्य वचनाद् अमुत्रेदं त्वया कृतम्
sa sma kausalyam āgamya rājāmātyam alaṃkṛtam
prāha kākasya vacanād amutredaṃ tvayā kṛtam
- 13
असौ चासौ च जानीते राजकोशस्त्वया हृतः
एवम् आख्याति काको ऽयं तच्छीघ्रम् अनुगम्यताम्
asau cāsau ca jānīte rājakośastvayā hṛtaḥ
evam ākhyāti kāko 'yaṃ tacchīghram anugamyatām
- 14
तथान्यान् अपि स प्राह राजकोशहरान्सदा
न चास्य वचनं किंचिद् अकृतं श्रूयते क्वचित्
tathānyān api sa prāha rājakośaharānsadā
na cāsya vacanaṃ kiṃcid akṛtaṃ śrūyate kvacit
- 15
तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह
तम् अतिक्रम्य सुप्तस्य निशि काकम् अपोथयन्
tena viprakṛtāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvaha
tam atikramya suptasya niśi kākam apothayan
- 16
वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा बाणेन पञ्जरे
पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनम् अब्रवीत्
vāyasaṃ tu vinirbhinnaṃ dṛṣṭvā bāṇena pañjare
pūrvāhṇe brāhmaṇo vākyaṃ kṣemadarśinam abravīt
- 17
राजंस्त्वाम् अभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम्
अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं त्वत्पुरो हितम्
rājaṃstvām abhayaṃ yāce prabhuṃ prāṇadhaneśvaram
anujñātastvayā brūyāṃ vacanaṃ tvatpuro hitam
- 18
मित्रार्थम् अभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मना गतः
अयं तवार्थं हरते यो ब्रूयाद् अक्षमान्वितः
mitrārtham abhisaṃtapto bhaktyā sarvātmanā gataḥ
ayaṃ tavārthaṃ harate yo brūyād akṣamānvitaḥ
- 19
संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वम् इव सारथिः
अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसज्य हितकारणम्
saṃbubodhayiṣurmitraṃ sadaśvam iva sārathiḥ
atimanyuprasakto hi prasajya hitakāraṇam
- 20
तथाविधस्य सुहृदः क्षन्तव्यं संविजानता
ऐश्वर्यम् इच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता
tathāvidhasya suhṛdaḥ kṣantavyaṃ saṃvijānatā
aiśvaryam icchatā nityaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā
- 21
तं राजा प्रत्युवाचेदं यन्मा किंचिद्भवान्वदेत्
कस्माद् अहं न क्षमेयम् आकाङ्क्षन्न् आत्मनो हितम्
taṃ rājā pratyuvācedaṃ yanmā kiṃcidbhavānvadet
kasmād ahaṃ na kṣameyam ākāṅkṣann ātmano hitam
- 22
ब्राह्मण प्रतिजानीहि प्रब्रूहि यदि चेच्छसि
करिष्यामि हि ते वाक्यं यद्यन्मां विप्र वक्ष्यसि
brāhmaṇa pratijānīhi prabrūhi yadi cecchasi
kariṣyāmi hi te vākyaṃ yadyanmāṃ vipra vakṣyasi
- 23
मुनिर् उवाच
ज्ञात्वा नयान् अपायांश्च भृत्यतस्ते भयानि च
भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतो ऽन्तिकम् आगमम्
munir uvāca
jñātvā nayān apāyāṃśca bhṛtyataste bhayāni ca
bhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavato 'ntikam āgamam
- 24
प्राग् एवोक्तश्च दोषो ऽयम् आचार्यैर्नृपसेविनाम्
अगतीकगतिर्ह्येषा या राज्ञा सह जीविका
prāg evoktaśca doṣo 'yam ācāryairnṛpasevinām
agatīkagatirhyeṣā yā rājñā saha jīvikā
- 25
आशीविषैश्च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिः
बहुमित्राश्च राजानो बह्वमित्रास्तथैव च
āśīviṣaiśca tasyāhuḥ saṃgataṃ yasya rājabhiḥ
bahumitrāśca rājāno bahvamitrāstathaiva ca
- 26
तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपसेविनाम्
अथैषाम् एकतो राजन्मुहूर्ताद् एव भीर्भवेत्
tebhyaḥ sarvebhya evāhurbhayaṃ rājopasevinām
athaiṣām ekato rājanmuhūrtād eva bhīrbhavet
- 27
नैकान्तेनाप्रमादो हि कर्तुं शक्यो महीपतौ
न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिम् इच्छता
naikāntenāpramādo hi kartuṃ śakyo mahīpatau
na tu pramādaḥ kartavyaḥ kathaṃcidbhūtim icchatā
- 28
प्रमादाद्धि स्खलेद्राजा स्खलिते नास्ति जीवितम्
अग्निं दीप्तम् इवासीदेद्राजानम् उपशिक्षितः
pramādāddhi skhaledrājā skhalite nāsti jīvitam
agniṃ dīptam ivāsīdedrājānam upaśikṣitaḥ
- 29
आशीविषम् इव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम्
यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहम् अस्मीति मानवः
āśīviṣam iva kruddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaram
yatnenopacarennityaṃ nāham asmīti mānavaḥ
- 30
दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुष्कृताद्दुरधिष्ठितात्
दुरासिताद्दुर्व्रजिताद् इङ्गिताद् अङ्गचेष्टितात्
durvyāhṛtācchaṅkamāno duṣkṛtādduradhiṣṭhitāt
durāsitāddurvrajitād iṅgitād aṅgaceṣṭitāt

