30 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर
बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति
bhīṣma uvāca
etatte rājadharmāṇāṃ navanītaṃ yudhiṣṭhira
bṛhaspatirhi bhagavānnānyaṃ dharmaṃ praśaṃsati
- 2
विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः
सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः
viśālākṣaśca bhagavānkāvyaścaiva mahātapāḥ
sahasrākṣo mahendraśca tathā prācetaso manuḥ
- 3
भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः
राजशास्त्रप्रणेतारो ब्रह्मण्या ब्रह्मवादिनः
bharadvājaśca bhagavāṃstathā gauraśirā muniḥ
rājaśāstrapraṇetāro brahmaṇyā brahmavādinaḥ
- 4
रक्षाम् एव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर
राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र वै शृणु
rakṣām eva praśaṃsanti dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara
rājñāṃ rājīvatāmrākṣa sādhanaṃ cātra vai śṛṇu
- 5
चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानम् अमत्सरः
युक्त्यादानं न चादानम् अयोगेन युधिष्ठिर
cāraśca praṇidhiścaiva kāle dānam amatsaraḥ
yuktyādānaṃ na cādānam ayogena yudhiṣṭhira
- 6
सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम्
अनार्जवैर् आर्जवैश्च शत्रुपक्षस्य भेदनम्
satāṃ saṃgrahaṇaṃ śauryaṃ dākṣyaṃ satyaṃ prajāhitam
anārjavair ārjavaiśca śatrupakṣasya bhedanam
- 7
साधूनाम् अपरित्यागः कुलीनानां च धारणम्
निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमताम् अपि
sādhūnām aparityāgaḥ kulīnānāṃ ca dhāraṇam
nicayaśca niceyānāṃ sevā buddhimatām api
- 8
बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानाम् अन्ववेक्षणम्
कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम्
balānāṃ harṣaṇaṃ nityaṃ prajānām anvavekṣaṇam
kāryeṣvakhedaḥ kośasya tathaiva ca vivardhanam
- 9
पुरगुप्तिर् अविश्वासः पौरसंघातभेदनम्
केतनानां च जीर्णानाम् अवेक्षा चैव सीदताम्
puraguptir aviśvāsaḥ paurasaṃghātabhedanam
ketanānāṃ ca jīrṇānām avekṣā caiva sīdatām
- 10
द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः
अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम्
dvividhasya ca daṇḍasya prayogaḥ kālacoditaḥ
arimadhyasthamitrāṇāṃ yathāvaccānvavekṣaṇam
- 11
उपजापश्च भृत्यानाम् आत्मनः परदर्शनात्
अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा
upajāpaśca bhṛtyānām ātmanaḥ paradarśanāt
aviśvāsaḥ svayaṃ caiva parasyāśvāsanaṃ tathā
- 12
नीतिधर्मानुसरणं नित्यम् उत्थानम् एव च
रिपूणाम् अनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम्
nītidharmānusaraṇaṃ nityam utthānam eva ca
ripūṇām anavajñānaṃ nityaṃ cānāryavarjanam
- 13
उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिर् अभाषत
राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे
utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatir abhāṣata
rājadharmasya yanmūlaṃ ślokāṃścātra nibodha me
- 14
उत्थानेनामृतं लब्धम् उत्थानेनासुरा हताः
उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च
utthānenāmṛtaṃ labdham utthānenāsurā hatāḥ
utthānena mahendreṇa śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ divīha ca
- 15
उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरान् अधितिष्ठति
उत्थानधीरं वाग्धीरा रमयन्त उपासते
utthānadhīraḥ puruṣo vāgdhīrān adhitiṣṭhati
utthānadhīraṃ vāgdhīrā ramayanta upāsate
- 16
उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमान् अपि नित्यशः
धर्षणीयो रिपूणां स्याद्भुजंग इव निर्विषः
utthānahīno rājā hi buddhimān api nityaśaḥ
dharṣaṇīyo ripūṇāṃ syādbhujaṃga iva nirviṣaḥ
- 17
न च शत्रुर् अवज्ञेयो दुर्बलो ऽपि बलीयसा
अल्पो ऽपि हि दहत्यग्निर्विषम् अल्पं हिनस्ति च
na ca śatrur avajñeyo durbalo 'pi balīyasā
alpo 'pi hi dahatyagnirviṣam alpaṃ hinasti ca
- 18
एकाश्वेनापि सम्भूतः शत्रुर्दुर्गसमाश्रितः
तं तं तापयते देशम् अपि राज्ञः समृद्धिनः
ekāśvenāpi sambhūtaḥ śatrurdurgasamāśritaḥ
taṃ taṃ tāpayate deśam api rājñaḥ samṛddhinaḥ
- 19
राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थं लोकसंग्रहः
हृदि यच्चास्य जिह्मं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत्
rājño rahasyaṃ yadvākyaṃ jayārthaṃ lokasaṃgrahaḥ
hṛdi yaccāsya jihmaṃ syātkāraṇārthaṃ ca yadbhavet
- 20
यच्चास्य कार्यं वृजिनम् आर्जवेनैव धार्यते
दम्भनार्थाय लोकस्य धर्मिष्ठाम् आचरेत्क्रियाम्
yaccāsya kāryaṃ vṛjinam ārjavenaiva dhāryate
dambhanārthāya lokasya dharmiṣṭhām ācaretkriyām
- 21
राज्यं हि सुमहत्तन्त्रं दुर्धार्यम् अकृतात्मभिः
न शक्यं मृदुना वोढुम् आघातस्थानम् उत्तमम्
rājyaṃ hi sumahattantraṃ durdhāryam akṛtātmabhiḥ
na śakyaṃ mṛdunā voḍhum āghātasthānam uttamam
- 22
राज्यं सर्वामिषं नित्यम् आर्जवेनेह धार्यते
तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर
rājyaṃ sarvāmiṣaṃ nityam ārjaveneha dhāryate
tasmānmiśreṇa satataṃ vartitavyaṃ yudhiṣṭhira
- 23
यद्यप्यस्य विपत्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः
सो ऽप्यस्य विपुलो धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपाः
yadyapyasya vipattiḥ syādrakṣamāṇasya vai prajāḥ
so 'pyasya vipulo dharma evaṃvṛttā hi bhūmipāḥ
- 24
एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः
भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि वदतां वर
eṣa te rājadharmāṇāṃ leśaḥ samanuvarṇitaḥ
bhūyaste yatra saṃdehastadbrūhi vadatāṃ vara
- 25
वैशंपायन उवाच
ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानो ऽश्मना सह
वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः संजयस्तथा
vaiśaṃpāyana uvāca
tato vyāsaśca bhagavāndevasthāno 'śmanā saha
vāsudevaḥ kṛpaścaiva sātyakiḥ saṃjayastathā
- 26
साधु साध्विति संहृष्टाः पुष्यमाणैर् इवाननैः
अस्तुवंस्ते नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम्
sādhu sādhviti saṃhṛṣṭāḥ puṣyamāṇair ivānanaiḥ
astuvaṃste naravyāghraṃ bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam
- 27
ततो दीनमना भीष्मम् उवाच कुरुसत्तमः
नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन्
tato dīnamanā bhīṣmam uvāca kurusattamaḥ
netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ pādau tasya śanaiḥ spṛśan
- 28
श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रक्ष्यामि त्वं पितामह
उपैति सविताप्यस्तं रसम् आपीय पार्थिवम्
śva idānīṃ svasaṃdehaṃ prakṣyāmi tvaṃ pitāmaha
upaiti savitāpyastaṃ rasam āpīya pārthivam
- 29
ततो द्विजातीन् अभिवाद्य केशवः कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः
प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं ततो रथान् आरुरुहुर्मुदा युताः
tato dvijātīn abhivādya keśavaḥ kṛpaśca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ
pradakṣiṇīkṛtya mahānadīsutaṃ tato rathān āruruhurmudā yutāḥ
- 30
दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः कृतोदकार्याः कृतजप्यमङ्गलाः
उपास्य संध्यां विधिवत्परंतपास्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम्
dṛṣadvatīṃ cāpyavagāhya suvratāḥ kṛtodakāryāḥ kṛtajapyamaṅgalāḥ
upāsya saṃdhyāṃ vidhivatparaṃtapāstataḥ puraṃ te viviśurgajāhvayam

