21 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
आश्रमाणां महाबाहो शृणु सत्यपराक्रम
चतुर्णाम् इह वर्णानां कर्माणि च युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
āśramāṇāṃ mahābāho śṛṇu satyaparākrama
caturṇām iha varṇānāṃ karmāṇi ca yudhiṣṭhira
- 2
वानप्रस्थं भैक्षचर्यां गार्हस्थ्यं च महाश्रमम्
ब्रह्मचर्याश्रमं प्राहुश्चतुर्थं ब्राह्मणैर्वृतम्
vānaprasthaṃ bhaikṣacaryāṃ gārhasthyaṃ ca mahāśramam
brahmacaryāśramaṃ prāhuścaturthaṃ brāhmaṇairvṛtam
- 3
जटाकरणसंस्कारं द्विजातित्वम् अवाप्य च
आधानादीनि कर्माणि प्राप्य वेदम् अधीत्य च
jaṭākaraṇasaṃskāraṃ dvijātitvam avāpya ca
ādhānādīni karmāṇi prāpya vedam adhītya ca
- 4
सदारो वाप्यदारो वा आत्मवान्संयतेन्द्रियः
वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्कृतकृत्यो गृहाश्रमात्
sadāro vāpyadāro vā ātmavānsaṃyatendriyaḥ
vānaprasthāśramaṃ gacchetkṛtakṛtyo gṛhāśramāt
- 5
तत्रारण्यकशास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित्
ऊर्ध्वरेताः प्रजायित्वा गच्छत्यक्षरसात्मताम्
tatrāraṇyakaśāstrāṇi samadhītya sa dharmavit
ūrdhvaretāḥ prajāyitvā gacchatyakṣarasātmatām
- 6
एतान्येव निमित्तानि मुनीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम्
कर्तव्यानीह विप्रेण राजन्न् आदौ विपश्चिता
etānyeva nimittāni munīnām ūrdhvaretasām
kartavyānīha vipreṇa rājann ādau vipaścitā
- 7
चरितब्रह्मचर्यस्य ब्राह्मणस्य विशां पते
भैक्षचर्यास्वधीकारः प्रशस्त इह मोक्षिणः
caritabrahmacaryasya brāhmaṇasya viśāṃ pate
bhaikṣacaryāsvadhīkāraḥ praśasta iha mokṣiṇaḥ
- 8
यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निर् अनिकेतनः
यथोपलब्धजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः
yatrāstamitaśāyī syānniragnir aniketanaḥ
yathopalabdhajīvī syānmunirdānto jitendriyaḥ
- 9
निराशीः स्यात्सर्वसमो निर्भोगो निर्विकारवान्
विप्रः क्षेमाश्रमं प्राप्तो गच्छत्यक्षरसात्मताम्
nirāśīḥ syātsarvasamo nirbhogo nirvikāravān
vipraḥ kṣemāśramaṃ prāpto gacchatyakṣarasātmatām
- 10
अधीत्य वेदान्कृतसर्वकृत्यः संतानम् उत्पाद्य सुखानि भुक्त्वा
समाहितः प्रचरेद्दुश्चरं तं गार्हस्थ्यधर्मं मुनिधर्मदृष्टम्
adhītya vedānkṛtasarvakṛtyaḥ saṃtānam utpādya sukhāni bhuktvā
samāhitaḥ pracaredduścaraṃ taṃ gārhasthyadharmaṃ munidharmadṛṣṭam
- 11
स्वदारतुष्ट ऋतुकालगामी नियोगसेवी नशठो नजिह्मः
मिताशनो देवपरः कृतज्ञः सत्यो मृदुश्चानृशंसः क्षमावान्
svadāratuṣṭa ṛtukālagāmī niyogasevī naśaṭho najihmaḥ
mitāśano devaparaḥ kṛtajñaḥ satyo mṛduścānṛśaṃsaḥ kṣamāvān
- 12
दान्तो विधेयो हव्यकव्ये ऽप्रमत्तो ऽन्नस्य दाता सततं द्विजेभ्यः
अमत्सरी सर्वलिङ्गिप्रदाता वैताननित्यश्च गृहाश्रमी स्यात्
dānto vidheyo havyakavye 'pramatto 'nnasya dātā satataṃ dvijebhyaḥ
amatsarī sarvaliṅgipradātā vaitānanityaśca gṛhāśramī syāt
- 13
अथात्र नारायणगीतम् आहुर्महर्षयस्तात महानुभावाः
महार्थम् अत्यर्थतपःप्रयुक्तं तद् उच्यमानं हि मया निबोध
athātra nārāyaṇagītam āhurmaharṣayastāta mahānubhāvāḥ
mahārtham atyarthatapaḥprayuktaṃ tad ucyamānaṃ hi mayā nibodha
- 14
सत्यार्जवं चातिथिपूजनं च धर्मस्तथार्थश्च रतिश्च दारे
निषेवितव्यानि सुखानि लोके ह्यस्मिन्परे चैव मतं ममैतत्
satyārjavaṃ cātithipūjanaṃ ca dharmastathārthaśca ratiśca dāre
niṣevitavyāni sukhāni loke hyasminpare caiva mataṃ mamaitat
- 15
भरणं पुत्रदाराणां वेदानां पारणं तथा
सतां तम् आश्रमं श्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः
bharaṇaṃ putradārāṇāṃ vedānāṃ pāraṇaṃ tathā
satāṃ tam āśramaṃ śreṣṭhaṃ vadanti paramarṣayaḥ
- 16
एवं हि यो ब्राह्मणो यज्ञशीलो गार्हस्थ्यम् अध्यावसते यथावत्
गृहस्थवृत्तिं प्रविशोध्य सम्यक्स्वर्गे विशुद्धं फलम् आप्नुते सः
evaṃ hi yo brāhmaṇo yajñaśīlo gārhasthyam adhyāvasate yathāvat
gṛhasthavṛttiṃ praviśodhya samyaksvarge viśuddhaṃ phalam āpnute saḥ
- 17
तस्य देहपरित्यागाद् इष्टाः कामाक्षया मताः
आनन्त्यायोपतिष्ठन्ति सर्वतोऽक्षिशिरोमुखाः
tasya dehaparityāgād iṣṭāḥ kāmākṣayā matāḥ
ānantyāyopatiṣṭhanti sarvato'kṣiśiromukhāḥ
- 18
खादन्न् एको जपन्न् एकः सर्पन्न् एको युधिष्ठिर
एकस्मिन् एव आचार्ये शुश्रूषुर्मलपङ्कवान्
khādann eko japann ekaḥ sarpann eko yudhiṣṭhira
ekasmin eva ācārye śuśrūṣurmalapaṅkavān
- 19
ब्रह्मचारी व्रती नित्यं नित्यं दीक्षापरो वशी
अविचार्य तथा वेदं कृत्यं कुर्वन्वसेत्सदा
brahmacārī vratī nityaṃ nityaṃ dīkṣāparo vaśī
avicārya tathā vedaṃ kṛtyaṃ kurvanvasetsadā
- 20
शुश्रूषां सततं कुर्वन्गुरोः सम्प्रणमेत च
षट्कर्मस्व् अनिवृत्तश्च नप्रवृत्तश्च सर्वशः
śuśrūṣāṃ satataṃ kurvanguroḥ sampraṇameta ca
ṣaṭkarmasv anivṛttaśca napravṛttaśca sarvaśaḥ
- 21
न चरत्यधिकारेण सेवितं द्विषतो न च
एषो ऽऽश्रमपदस्तात ब्रह्मचारिण इष्यते
na caratyadhikāreṇa sevitaṃ dviṣato na ca
eṣo ''śramapadastāta brahmacāriṇa iṣyate

