26 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
य एव तु सतो रक्षेद् असतश्च निबर्हयेत्
स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन्राजपुरोहितः
bhīṣma uvāca
ya eva tu sato rakṣed asataśca nibarhayet
sa eva rājñā kartavyo rājanrājapurohitaḥ
- 2
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वनः
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
purūravasa ailasya saṃvādaṃ mātariśvanaḥ
- 3
ऐल उवाच
कुतः स्विद्ब्राह्मणो जातो वर्णाश्चापि कुतस्त्रयः
कस्माच्च भवति श्रेयान् एतद्वायो विचक्ष्व मे
aila uvāca
kutaḥ svidbrāhmaṇo jāto varṇāścāpi kutastrayaḥ
kasmācca bhavati śreyān etadvāyo vicakṣva me
- 4
वायुर् उवाच
ब्रह्मणो मुखतः सृष्टो ब्राह्मणो राजसत्तम
बाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य उच्यते
vāyur uvāca
brahmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brāhmaṇo rājasattama
bāhubhyāṃ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṃ vaiśya ucyate
- 5
वर्णानां परिचर्यार्थं त्रयाणां पुरुषर्षभ
वर्णश्चतुर्थः पश्चात्तु पद्भ्यां शूद्रो विनिर्मितः
varṇānāṃ paricaryārthaṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabha
varṇaścaturthaḥ paścāttu padbhyāṃ śūdro vinirmitaḥ
- 6
ब्राह्मणो जातमात्रस्तु पृथिवीम् अन्वजायत
ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये
brāhmaṇo jātamātrastu pṛthivīm anvajāyata
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye
- 7
ततः पृथिव्या गोप्तारं क्षत्रियं दण्डधारिणम्
द्वितीयं वर्णम् अकरोत्प्रजानाम् अनुगुप्तये
tataḥ pṛthivyā goptāraṃ kṣatriyaṃ daṇḍadhāriṇam
dvitīyaṃ varṇam akarotprajānām anuguptaye
- 8
वैश्यस्तु धनधान्येन त्रीन्वर्णान्बिभृयाद् इमान्
शूद्रो ह्येनान्परिचरेद् इति ब्रह्मानुशासनम्
vaiśyastu dhanadhānyena trīnvarṇānbibhṛyād imān
śūdro hyenānparicared iti brahmānuśāsanam
- 9
ऐल उवाच
द्विजस्य क्षत्रबन्धोर्वा कस्येयं पृथिवी भवेत्
धर्मतः सह वित्तेन सम्यग्वायो प्रचक्ष्व मे
aila uvāca
dvijasya kṣatrabandhorvā kasyeyaṃ pṛthivī bhavet
dharmataḥ saha vittena samyagvāyo pracakṣva me
- 10
वायुर् उवाच
विप्रस्य सर्वम् एवैतद्यत्किंचिज्जगतीगतम्
ज्येष्ठेनाभिजनेनेह तद्धर्मकुशला विदुः
vāyur uvāca
viprasya sarvam evaitadyatkiṃcijjagatīgatam
jyeṣṭhenābhijaneneha taddharmakuśalā viduḥ
- 11
स्वम् एव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च
गुरुर्हि सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च वै द्विजः
svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca
gururhi sarvavarṇānāṃ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca vai dvijaḥ
- 12
पत्यभावे यथा स्त्री हि देवरं कुरुते पतिम्
आनन्तर्यात्तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम्
patyabhāve yathā strī hi devaraṃ kurute patim
ānantaryāttathā kṣatraṃ pṛthivī kurute patim
- 13
एष ते प्रथमः कल्प आपद्यन्यो भवेद् अतः
यदि स्वर्गे परं स्थानं धर्मतः परिमार्गसि
eṣa te prathamaḥ kalpa āpadyanyo bhaved ataḥ
yadi svarge paraṃ sthānaṃ dharmataḥ parimārgasi
- 14
यः कश्चिद्विजयेद्भूमिं ब्राह्मणाय निवेदयेत्
श्रुतवृत्तोपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने
yaḥ kaścidvijayedbhūmiṃ brāhmaṇāya nivedayet
śrutavṛttopapannāya dharmajñāya tapasvine
- 15
स्वधर्मपरितृप्ताय यो न वित्तपरो भवेत्
यो राजानं नयेद्बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया
svadharmaparitṛptāya yo na vittaparo bhavet
yo rājānaṃ nayedbuddhyā sarvataḥ paripūrṇayā
- 16
ब्राह्मणो हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवाक्
श्रेयो नयति राजानं ब्रुवंश्चित्रां सरस्वतीम्
brāhmaṇo hi kule jātaḥ kṛtaprajño vinītavāk
śreyo nayati rājānaṃ bruvaṃścitrāṃ sarasvatīm
- 17
राजा चरति यं धर्मं ब्राह्मणेन निदर्शितम्
शुश्रूषुर् अनहंवादी क्षत्रधर्मव्रते स्थितः
rājā carati yaṃ dharmaṃ brāhmaṇena nidarśitam
śuśrūṣur anahaṃvādī kṣatradharmavrate sthitaḥ
- 18
तावता स कृतप्रज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति
तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरोहितः
tāvatā sa kṛtaprajñaściraṃ yaśasi tiṣṭhati
tasya dharmasya sarvasya bhāgī rājapurohitaḥ
- 19
एवम् एव प्रजाः सर्वा राजानम् अभिसंश्रिताः
सम्यग्वृत्ताः स्वधर्मस्था न कुतश्चिद्भयान्विताः
evam eva prajāḥ sarvā rājānam abhisaṃśritāḥ
samyagvṛttāḥ svadharmasthā na kutaścidbhayānvitāḥ
- 20
राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्वभिरक्षिताः
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं स विन्दति
rāṣṭre caranti yaṃ dharmaṃ rājñā sādhvabhirakṣitāḥ
caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ sa vindati
- 21
देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः
यज्ञम् एवोपजीवन्ति नास्ति चेष्टम् अराजके
devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ
yajñam evopajīvanti nāsti ceṣṭam arājake
- 22
इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा
राजन्येवास्य धर्मस्य योगक्षेमः प्रतिष्ठितः
ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathā
rājanyevāsya dharmasya yogakṣemaḥ pratiṣṭhitaḥ
- 23
छायायाम् अप्सु वायौ च सुखम् उष्णे ऽधिगच्छति
अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीते ऽधिगच्छति
chāyāyām apsu vāyau ca sukham uṣṇe 'dhigacchati
agnau vāsasi sūrye ca sukhaṃ śīte 'dhigacchati
- 24
शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः
तेषु भोगेषु सर्वेषु नभीतो लभते सुखम्
śabde sparśe rase rūpe gandhe ca ramate manaḥ
teṣu bhogeṣu sarveṣu nabhīto labhate sukham
- 25
अभयस्यैव यो दाता तस्यैव सुमहत्फलम्
न हि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते
abhayasyaiva yo dātā tasyaiva sumahatphalam
na hi prāṇasamaṃ dānaṃ triṣu lokeṣu vidyate
- 26
इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव च
राजा बिभर्ति रूपाणि राज्ञा सर्वम् इदं धृतम्
indro rājā yamo rājā dharmo rājā tathaiva ca
rājā bibharti rūpāṇi rājñā sarvam idaṃ dhṛtam

