75 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथं कार्यं परीक्षेत शीघ्रं वाथ चिरेण वा
सर्वथा कार्यदुर्गे ऽस्मिन्भवान्नः परमो गुरुः
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ kāryaṃ parīkṣeta śīghraṃ vātha cireṇa vā
sarvathā kāryadurge 'sminbhavānnaḥ paramo guruḥ
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
चिरकारेस्तु यत्पूर्वं वृत्तम् आङ्गिरसे कुले
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
cirakārestu yatpūrvaṃ vṛttam āṅgirase kule
- 3
चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक
चिरकारी हि मेधावी नापराध्यति कर्मसु
cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika
cirakārī hi medhāvī nāparādhyati karmasu
- 4
चिरकारी महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः
चिरं हि सर्वकार्याणि समेक्षावान्प्रपद्यते
cirakārī mahāprājño gautamasyābhavatsutaḥ
ciraṃ hi sarvakāryāṇi samekṣāvānprapadyate
- 5
चिरं संचिन्तयन्न् अर्थांश्चिरं जाग्रच्चिरं स्वपन्
चिरकार्याभिसम्पत्तेश्चिरकारी तथोच्यते
ciraṃ saṃcintayann arthāṃściraṃ jāgracciraṃ svapan
cirakāryābhisampatteścirakārī tathocyate
- 6
अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यते
बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना
alasagrahaṇaṃ prāpto durmedhāvī tathocyate
buddhilāghavayuktena janenādīrghadarśinā
- 7
व्यभिचारे तु कस्मिंश्चिद्व्यतिक्रम्यापरान्सुतान्
पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीम् इति
vyabhicāre tu kasmiṃścidvyatikramyāparānsutān
pitroktaḥ kupitenātha jahīmāṃ jananīm iti
- 8
स तथेति चिरेणोक्त्वा स्वभावाच्चिरकारिकः
विमृश्य चिरकारित्वाच्चिन्तयामास वै चिरम्
sa tatheti cireṇoktvā svabhāvāccirakārikaḥ
vimṛśya cirakāritvāccintayāmāsa vai ciram
- 9
पितुर् आज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम्
कथं धर्मच्छले नास्मिन्निमज्जेयम् असाधुवत्
pitur ājñāṃ kathaṃ kuryāṃ na hanyāṃ mātaraṃ katham
kathaṃ dharmacchale nāsminnimajjeyam asādhuvat
- 10
पितुर् आज्ञा परो धर्मः स्वधर्मो मातृरक्षणम्
अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं किं नु मां नात्र पीडयेत्
pitur ājñā paro dharmaḥ svadharmo mātṛrakṣaṇam
asvatantraṃ ca putratvaṃ kiṃ nu māṃ nātra pīḍayet
- 11
स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्
पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठाम् अवाप्नुयात्
striyaṃ hatvā mātaraṃ ca ko hi jātu sukhī bhavet
pitaraṃ cāpyavajñāya kaḥ pratiṣṭhām avāpnuyāt
- 12
अनवज्ञा पितुर्युक्ता धारणं मातृरक्षणम्
युक्तक्षमावुभावेतौ नातिवर्तेतेमां कथम्
anavajñā pituryuktā dhāraṇaṃ mātṛrakṣaṇam
yuktakṣamāvubhāvetau nātivartetemāṃ katham
- 13
पिता ह्यात्मानम् आधत्ते जायायां जज्ञियाम् इति
शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च
pitā hyātmānam ādhatte jāyāyāṃ jajñiyām iti
śīlacāritragotrasya dhāraṇārthaṃ kulasya ca
- 14
सो ऽहम् आत्मा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे प्रकृतः पुनः
विज्ञानं मे कथं न स्याद्बुबुधे चात्मसंभवम्
so 'ham ātmā svayaṃ pitrā putratve prakṛtaḥ punaḥ
vijñānaṃ me kathaṃ na syādbubudhe cātmasaṃbhavam
- 15
जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि
पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवनिश्चये
jātakarmaṇi yatprāha pitā yaccopakarmaṇi
paryāptaḥ sa dṛḍhīkāraḥ piturgauravaniścaye
- 16
गुरुर् अग्र्यः परो धर्मः पोषणाध्ययनाद्धितः
पिता यद् आह धर्मः स वेदेष्वपि सुनिश्चितः
gurur agryaḥ paro dharmaḥ poṣaṇādhyayanāddhitaḥ
pitā yad āha dharmaḥ sa vedeṣvapi suniścitaḥ
- 17
प्रीतिमात्रं पितुः पुत्रः सर्वं पुत्रस्य वै पिता
शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्छति
prītimātraṃ pituḥ putraḥ sarvaṃ putrasya vai pitā
śarīrādīni deyāni pitā tvekaḥ prayacchati
- 18
तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कथंचन
पातकान्यपि पूयन्ते पितुर्वचनकारिणः
tasmātpiturvacaḥ kāryaṃ na vicāryaṃ kathaṃcana
pātakānyapi pūyante piturvacanakāriṇaḥ
- 19
भोगे भाग्ये प्रसवने सर्वलोकनिदर्शने
भर्त्रा चैव समायोगे सीमन्तोन्नयने तथा
bhoge bhāgye prasavane sarvalokanidarśane
bhartrā caiva samāyoge sīmantonnayane tathā
- 20
पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः
पितरि प्रीतिम् आपन्ने सर्वाः प्रीयन्ति देवताः
pitā svargaḥ pitā dharmaḥ pitā paramakaṃ tapaḥ
pitari prītim āpanne sarvāḥ prīyanti devatāḥ
- 21
आशिषस्ता भजन्त्येनं पुरुषं प्राह याः पिता
निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यद् अभिनन्दति
āśiṣastā bhajantyenaṃ puruṣaṃ prāha yāḥ pitā
niṣkṛtiḥ sarvapāpānāṃ pitā yad abhinandati
- 22
मुच्यते बन्धनात्पुष्पं फलं वृन्तात्प्रमुच्यते
क्लिश्यन्न् अपि सुतस्नेहैः पिता स्नेहं न मुञ्चति
mucyate bandhanātpuṣpaṃ phalaṃ vṛntātpramucyate
kliśyann api sutasnehaiḥ pitā snehaṃ na muñcati
- 23
एतद्विचिन्तितं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम्
पिता ह्यल्पतरं स्थानं चिन्तयिष्यामि मातरम्
etadvicintitaṃ tāvatputrasya pitṛgauravam
pitā hyalpataraṃ sthānaṃ cintayiṣyāmi mātaram
- 24
यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पाञ्चभौतिकः
अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः
माता देहारणिः पुंसां सर्वस्यार्तस्य निर्वृतिः
yo hyayaṃ mayi saṃghāto martyatve pāñcabhautikaḥ
asya me jananī hetuḥ pāvakasya yathāraṇiḥ
mātā dehāraṇiḥ puṃsāṃ sarvasyārtasya nirvṛtiḥ
- 25
न च शोचति नाप्येनं स्थाविर्यम् अपकर्षति
श्रिया हीनो ऽपि यो गेहे अम्बेति प्रतिपद्यते
na ca śocati nāpyenaṃ sthāviryam apakarṣati
śriyā hīno 'pi yo gehe ambeti pratipadyate
- 26
पुत्रपौत्रसमाकीर्णो जननीं यः समाश्रितः
अपि वर्षशतस्यान्ते स द्विहायनवच्चरेत्
putrapautrasamākīrṇo jananīṃ yaḥ samāśritaḥ
api varṣaśatasyānte sa dvihāyanavaccaret
- 27
समर्थं वासमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा
रक्षत्येव सुतं माता नान्यः पोष्टा विधानतः
samarthaṃ vāsamarthaṃ vā kṛśaṃ vāpyakṛśaṃ tathā
rakṣatyeva sutaṃ mātā nānyaḥ poṣṭā vidhānataḥ
- 28
तदा स वृद्धो भवति यदा भवति दुःखितः
तदा शून्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते
tadā sa vṛddho bhavati yadā bhavati duḥkhitaḥ
tadā śūnyaṃ jagattasya yadā mātrā viyujyate
- 29
नास्ति मातृसमा छाया नास्ति मातृसमा गतिः
नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रपा
nāsti mātṛsamā chāyā nāsti mātṛsamā gatiḥ
nāsti mātṛsamaṃ trāṇaṃ nāsti mātṛsamā prapā
- 30
कुक्षिसंधारणाद्धात्री जननाज्जननी स्मृता
अङ्गानां वर्धनाद् अम्बा वीरसूत्वेन वीरसूः
kukṣisaṃdhāraṇāddhātrī jananājjananī smṛtā
aṅgānāṃ vardhanād ambā vīrasūtvena vīrasūḥ

