29 shlokas
- 1
गुरुर् उवाच
अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा
तद्विज्ञानाच्चरन्प्राज्ञः प्राप्नुयात्परमां गतिम्
gurur uvāca
atropāyaṃ pravakṣyāmi yathāvacchāstracakṣuṣā
tadvijñānāccaranprājñaḥ prāpnuyātparamāṃ gatim
- 2
सर्वेषाम् एव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते
पुरुषेभ्यो द्विजान् आहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रवादिनः
sarveṣām eva bhūtānāṃ puruṣaḥ śreṣṭha ucyate
puruṣebhyo dvijān āhurdvijebhyo mantravādinaḥ
- 3
सर्वभूतविशिष्टास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः
ब्राह्मणा वेदतत्त्वज्ञास्तत्त्वार्थगतिनिश्चयाः
sarvabhūtaviśiṣṭāste sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ
brāhmaṇā vedatattvajñāstattvārthagatiniścayāḥ
- 4
नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभते ऽध्वनि
ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदो ऽधिकाः
netrahīno yathā hyekaḥ kṛcchrāṇi labhate 'dhvani
jñānahīnastathā loke tasmājjñānavido 'dhikāḥ
- 5
तांस्तान् उपासते धर्मान्धर्मकामा यथागमम्
न त्वेषाम् अर्थसामान्यम् अन्तरेण गुणान् इमान्
tāṃstān upāsate dharmāndharmakāmā yathāgamam
na tveṣām arthasāmānyam antareṇa guṇān imān
- 6
वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः
सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणान् इमान्
vāgdehamanasāṃ śaucaṃ kṣamā satyaṃ dhṛtiḥ smṛtiḥ
sarvadharmeṣu dharmajñā jñāpayanti guṇān imān
- 7
यद् इदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मचर्यम् इति स्मृतम्
परं तत्सर्वभूतेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम्
yad idaṃ brahmaṇo rūpaṃ brahmacaryam iti smṛtam
paraṃ tatsarvabhūtebhyastena yānti parāṃ gatim
- 8
लिङ्गसंयोगहीनं यच्छरीरस्पर्शवर्जितम्
श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम्
liṅgasaṃyogahīnaṃ yaccharīrasparśavarjitam
śrotreṇa śravaṇaṃ caiva cakṣuṣā caiva darśanam
- 9
जिह्वया रसनं यच्च तद् एव परिवर्जितम्
बुद्ध्या च व्यवसायेन ब्रह्मचर्यम् अकल्मषम्
jihvayā rasanaṃ yacca tad eva parivarjitam
buddhyā ca vyavasāyena brahmacaryam akalmaṣam
- 10
सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान्
द्विजाग्र्यो जायते विद्वान्कन्यसीं वृत्तिम् आस्थितः
samyagvṛttirbrahmalokaṃ prāpnuyānmadhyamaḥ surān
dvijāgryo jāyate vidvānkanyasīṃ vṛttim āsthitaḥ
- 11
सुदुष्करं ब्रह्मचर्यम् उपायं तत्र मे शृणु
सम्प्रवृत्तम् उदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो मनः
suduṣkaraṃ brahmacaryam upāyaṃ tatra me śṛṇu
sampravṛttam udīrṇaṃ ca nigṛhṇīyāddvijo manaḥ
- 12
योषितां न कथाः श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः
कदाचिद्दर्शनाद् आसां दुर्बलान् आविशेद्रजः
yoṣitāṃ na kathāḥ śrāvyā na nirīkṣyā nirambarāḥ
kadāciddarśanād āsāṃ durbalān āviśedrajaḥ
- 13
रागोत्पत्तौ चरेत्कृच्छ्रम् अह्नस्त्रिः प्रविशेद् अपः
मग्नः स्वप्ने च मनसा त्रिर्जपेद् अघमर्षणम्
rāgotpattau caretkṛcchram ahnastriḥ praviśed apaḥ
magnaḥ svapne ca manasā trirjaped aghamarṣaṇam
- 14
पाप्मानं निर्दहेद् एवम् अन्तर्भूतं रजोमयम्
ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः
pāpmānaṃ nirdahed evam antarbhūtaṃ rajomayam
jñānayuktena manasā saṃtatena vicakṣaṇaḥ
- 15
कुणपामेध्यसंयुक्तं यद्वद् अच्छिद्रबन्धनम्
तद्वद्देहगतं विद्याद् आत्मानं देहबन्धनम्
kuṇapāmedhyasaṃyuktaṃ yadvad acchidrabandhanam
tadvaddehagataṃ vidyād ātmānaṃ dehabandhanam
- 16
वातपित्तकफान्रक्तं त्वङ्मांसं स्नायुम् अस्थि च
मज्जां चैव सिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम्
vātapittakaphānraktaṃ tvaṅmāṃsaṃ snāyum asthi ca
majjāṃ caiva sirājālaistarpayanti rasā nṛṇām
- 17
दश विद्याद्धमन्यो ऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः
याभिः सूक्ष्माः प्रतायन्ते धमन्यो ऽन्याः सहस्रशः
daśa vidyāddhamanyo 'tra pañcendriyaguṇāvahāḥ
yābhiḥ sūkṣmāḥ pratāyante dhamanyo 'nyāḥ sahasraśaḥ
- 18
एवम् एताः सिरानद्यो रसोदा देहसागरम्
तर्पयन्ति यथाकालम् आपगा इव सागरम्
evam etāḥ sirānadyo rasodā dehasāgaram
tarpayanti yathākālam āpagā iva sāgaram
- 19
मध्ये च हृदयस्यैका सिरा त्वत्र मनोवहा
शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति
madhye ca hṛdayasyaikā sirā tvatra manovahā
śukraṃ saṃkalpajaṃ nṝṇāṃ sarvagātrairvimuñcati
- 20
सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या ह्यनुगताः सिराः
नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम्
sarvagātrapratāyinyastasyā hyanugatāḥ sirāḥ
netrayoḥ pratipadyante vahantyastaijasaṃ guṇam
- 21
पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः
शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः
payasyantarhitaṃ sarpiryadvannirmathyate khajaiḥ
śukraṃ nirmathyate tadvaddehasaṃkalpajaiḥ khajaiḥ
- 22
स्वप्ने ऽप्येवं यथाभ्येति मनःसंकल्पजं रजः
शुक्रम् अस्पर्शजं देहात्सृजन्त्यस्य मनोवहा
svapne 'pyevaṃ yathābhyeti manaḥsaṃkalpajaṃ rajaḥ
śukram asparśajaṃ dehātsṛjantyasya manovahā
- 23
महर्षिर्भगवान् अत्रिर्वेद तच्छुक्रसंभवम्
त्रिबीजम् इन्द्रदैवत्यं तस्माद् इन्द्रियम् उच्यते
maharṣirbhagavān atrirveda tacchukrasaṃbhavam
tribījam indradaivatyaṃ tasmād indriyam ucyate
- 24
ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम्
विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसंभवम्
ye vai śukragatiṃ vidyurbhūtasaṃkarakārikām
virāgā dagdhadoṣāste nāpnuyurdehasaṃbhavam
- 25
गुणानां साम्यम् आगम्य मनसैव मनोवहम्
देहकर्म नुदन्प्राणान् अन्तकाले विमुच्यते
guṇānāṃ sāmyam āgamya manasaiva manovaham
dehakarma nudanprāṇān antakāle vimucyate
- 26
भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रतायते
ज्योतिष्मद्विरजो दिव्यम् अत्र सिद्धं महात्मनाम्
bhavitā manaso jñānaṃ mana eva pratāyate
jyotiṣmadvirajo divyam atra siddhaṃ mahātmanām
- 27
तस्मात्तदविघाताय कर्म कुर्याद् अकल्मषम्
रजस्तमश्च हित्वेह न तिर्यग्गतिम् आप्नुयात्
tasmāttadavighātāya karma kuryād akalmaṣam
rajastamaśca hitveha na tiryaggatim āpnuyāt
- 28
तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम्
परिपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम्
taruṇādhigataṃ jñānaṃ jarādurbalatāṃ gatam
paripakvabuddhiḥ kālena ādatte mānasaṃ balam
- 29
सुदुर्गम् इव पन्थानम् अतीत्य गुणबन्धनम्
यदा पश्येत्तदा दोषान् अतीत्यामृतम् अश्नुते
sudurgam iva panthānam atītya guṇabandhanam
yadā paśyettadā doṣān atītyāmṛtam aśnute

