30 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिणाम्
तदनन्तरम् उक्तं यत्तन्निबोध युधिष्ठिर
bhīṣma uvāca
proktā gṛhasthavṛttiste vihitā yā manīṣiṇām
tadanantaram uktaṃ yattannibodha yudhiṣṭhira
- 2
क्रमशस्त्ववधूयैनां तृतीयां वृत्तिम् उत्तमाम्
संयोगव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसाम्
kramaśastvavadhūyaināṃ tṛtīyāṃ vṛttim uttamām
saṃyogavratakhinnānāṃ vānaprasthāśramaukasām
- 3
श्रूयतां पार्थ भद्रं ते सर्वलोकाश्रयात्मनाम्
प्रेक्षापूर्वं प्रवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनाम्
śrūyatāṃ pārtha bhadraṃ te sarvalokāśrayātmanām
prekṣāpūrvaṃ pravṛttānāṃ puṇyadeśanivāsinām
- 4
व्यास उवाच
गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितम् आत्मनः
अपत्यस्यैव चापत्यं वनम् एव तदाश्रयेत्
vyāsa uvāca
gṛhasthastu yadā paśyedvalīpalitam ātmanaḥ
apatyasyaiva cāpatyaṃ vanam eva tadāśrayet
- 5
तृतीयम् आयुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत्
तान् एवाग्नीन्परिचरेद्यजमानो दिवौकसः
tṛtīyam āyuṣo bhāgaṃ vānaprasthāśrame vaset
tān evāgnīnparicaredyajamāno divaukasaḥ
- 6
नियतो नियताहारः षष्ठभक्तो ऽप्रमादवान्
तद् अग्निहोत्रं ता गावो यज्ञाङ्गानि च सर्वशः
niyato niyatāhāraḥ ṣaṣṭhabhakto 'pramādavān
tad agnihotraṃ tā gāvo yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ
- 7
अकृष्टं वै व्रीहियवं नीवारं विघसानि च
हवींषि सम्प्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु
akṛṣṭaṃ vai vrīhiyavaṃ nīvāraṃ vighasāni ca
havīṃṣi samprayaccheta makheṣvatrāpi pañcasu
- 8
वानप्रस्थाश्रमे ऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः
सद्यःप्रक्षालकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयाः
vānaprasthāśrame 'pyetāścatasro vṛttayaḥ smṛtāḥ
sadyaḥprakṣālakāḥ kecitkecinmāsikasaṃcayāḥ
- 9
वार्षिकं संचयं केचित्केचिद्द्वादशवार्षिकम्
कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थसिद्धये
vārṣikaṃ saṃcayaṃ kecitkeciddvādaśavārṣikam
kurvantyatithipūjārthaṃ yajñatantrārthasiddhaye
- 10
अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः
ग्रीष्मे च पञ्चतपसः शश्वच्च मितभोजनाः
abhrāvakāśā varṣāsu hemante jalasaṃśrayāḥ
grīṣme ca pañcatapasaḥ śaśvacca mitabhojanāḥ
- 11
भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठेद्वा प्रपदैर् अपि
स्थानासनैर्वर्तयन्ति सवनेष्वभिषिञ्चते
bhūmau viparivartante tiṣṭhedvā prapadair api
sthānāsanairvartayanti savaneṣvabhiṣiñcate
- 12
दन्तोलूखलिनः केचिद् अश्मकुट्टास्तथापरे
शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत्
dantolūkhalinaḥ kecid aśmakuṭṭāstathāpare
śuklapakṣe pibantyeke yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt
- 13
कृष्णपक्षे पिबन्त्येके भुञ्जते च यथाक्रमम्
मूलैर् एके फलैर् एके पुष्पैर् एके दृढव्रताः
kṛṣṇapakṣe pibantyeke bhuñjate ca yathākramam
mūlair eke phalair eke puṣpair eke dṛḍhavratāḥ
- 14
वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसमतं श्रिताः
एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम्
vartayanti yathānyāyaṃ vaikhānasamataṃ śritāḥ
etāścānyāśca vividhā dīkṣāsteṣāṃ manīṣiṇām
- 15
चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः
वानप्रस्थो गृहस्थश्च ततो ऽन्यः सम्प्रवर्तते
caturthaścaupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ
vānaprastho gṛhasthaśca tato 'nyaḥ sampravartate
- 16
अस्मिन्न् एव युगे तात विप्रैः सर्वार्थदर्शिभिः
अगस्त्यः सप्त ऋषयो मधुच्छन्दो ऽघमर्षणः
asminn eva yuge tāta vipraiḥ sarvārthadarśibhiḥ
agastyaḥ sapta ṛṣayo madhucchando 'ghamarṣaṇaḥ
- 17
सांकृतिः सुदिवा तण्डिर्यवान्नो ऽथ कृतश्रमः
अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिर्बुधः
sāṃkṛtiḥ sudivā taṇḍiryavānno 'tha kṛtaśramaḥ
ahovīryastathā kāvyastāṇḍyo medhātithirbudhaḥ
- 18
शलो वाकश्च निर्वाकः शून्यपालः कृतश्रमः
एवंधर्मसु विद्वांसस्ततः स्वर्गम् उपागमन्
śalo vākaśca nirvākaḥ śūnyapālaḥ kṛtaśramaḥ
evaṃdharmasu vidvāṃsastataḥ svargam upāgaman
- 19
तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा यायावरा गणाः
ऋषीणाम् उग्रतपसां धर्मनैपुणदर्शिनाम्
tāta pratyakṣadharmāṇastathā yāyāvarā gaṇāḥ
ṛṣīṇām ugratapasāṃ dharmanaipuṇadarśinām
- 20
अवाच्यापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनम् आश्रिताः
वैखानसा वालखिल्याः सिकताश्च तथापरे
avācyāparimeyāśca brāhmaṇā vanam āśritāḥ
vaikhānasā vālakhilyāḥ sikatāśca tathāpare
- 21
कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः
गताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनम् आश्रिताः
अनक्षत्रा अनाधृष्या दृश्यन्ते ज्योतिषां गणाः
karmabhiste nirānandā dharmanityā jitendriyāḥ
gatāḥ pratyakṣadharmāṇaste sarve vanam āśritāḥ
anakṣatrā anādhṛṣyā dṛśyante jyotiṣāṃ gaṇāḥ
- 22
जरया च परिद्यूनो व्याधिना च प्रपीडितः
चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत्
सद्यस्कारां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्
jarayā ca paridyūno vyādhinā ca prapīḍitaḥ
caturthe cāyuṣaḥ śeṣe vānaprasthāśramaṃ tyajet
sadyaskārāṃ nirūpyeṣṭiṃ sarvavedasadakṣiṇām
- 23
आत्मयाजी सो ऽऽत्मरतिर् आत्मक्रीडात्मसंश्रयः
आत्मन्यग्नीन्समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान्
ātmayājī so ''tmaratir ātmakrīḍātmasaṃśrayaḥ
ātmanyagnīnsamāropya tyaktvā sarvaparigrahān
- 24
सद्यस्कारांश्च यजेद्यज्ञान् इष्टीश्चैवेह सर्वदा
सदैव याजिनां यज्ञाद् आत्मनीज्या निवर्तते
sadyaskārāṃśca yajedyajñān iṣṭīścaiveha sarvadā
sadaiva yājināṃ yajñād ātmanījyā nivartate
- 25
त्रींश्चैवाग्नीन्यजेत्सम्यग् आत्मन्येवात्ममोक्षणात्
प्राणेभ्यो यजुषा पञ्च षट्प्राश्नीयाद् अकुत्सयन्
trīṃścaivāgnīnyajetsamyag ātmanyevātmamokṣaṇāt
prāṇebhyo yajuṣā pañca ṣaṭprāśnīyād akutsayan
- 26
केशलोमनखान्वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततः
आश्रमाद् आश्रमं सद्यः पूतो गच्छति कर्मभिः
keśalomanakhānvāpya vānaprastho munistataḥ
āśramād āśramaṃ sadyaḥ pūto gacchati karmabhiḥ
- 27
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा प्रव्रजेद्द्विजः
लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यम् अश्नुते
abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dattvā pravrajeddvijaḥ
lokāstejomayāstasya pretya cānantyam aśnute
- 28
सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र च कर्तुम् ईहते
अरोषमोहो गतसंधिविग्रहो भवेद् उदासीनवद् आत्मविन्नरः
suśīlavṛtto vyapanītakalmaṣo na ceha nāmutra ca kartum īhate
aroṣamoho gatasaṃdhivigraho bhaved udāsīnavad ātmavinnaraḥ
- 29
यमेषु चैवात्मगतेषु न व्यथेत्स्वशास्त्रसूत्राहुतिमन्त्रविक्रमः
भवेद्यथेष्टा गतिर् आत्मयाजिनो न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये
yameṣu caivātmagateṣu na vyathetsvaśāstrasūtrāhutimantravikramaḥ
bhavedyatheṣṭā gatir ātmayājino na saṃśayo dharmapare jitendriye
- 30
ततः परं श्रेष्ठम् अतीव सद्गुणैर् अधिष्ठितं त्रीन् अधिवृत्तम् उत्तमम्
चतुर्थम् उक्तं परमाश्रमं शृणु प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम्
tataḥ paraṃ śreṣṭham atīva sadguṇair adhiṣṭhitaṃ trīn adhivṛttam uttamam
caturtham uktaṃ paramāśramaṃ śṛṇu prakīrtyamānaṃ paramaṃ parāyaṇam

