47 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कथं नु मुक्तः पृथिवीं चरेद् अस्मद्विधो नृपः
नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ nu muktaḥ pṛthivīṃ cared asmadvidho nṛpaḥ
nityaṃ kaiśca guṇairyuktaḥ saṅgapāśādvimucyate
- 2
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्
अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam
ariṣṭaneminā proktaṃ sagarāyānupṛcchate
- 3
सगर उवाच
किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखम् अश्नुते
कथं न शोचेन्न क्षुभ्येद् एतद् इच्छामि वेदितुम्
sagara uvāca
kiṃ śreyaḥ paramaṃ brahmankṛtveha sukham aśnute
kathaṃ na śocenna kṣubhyed etad icchāmi veditum
- 4
भीष्म उवाच
एवम् उक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविशारदः
विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यम् इदम् अब्रवीत्
bhīṣma uvāca
evam uktastadā tārkṣyaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ
vibudhya saṃpadaṃ cāgryāṃ sadvākyam idam abravīt
- 5
सुखं मोक्षसुखं लोके न च लोको ऽवगच्छति
प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः
sukhaṃ mokṣasukhaṃ loke na ca loko 'vagacchati
prasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānyasamākulaḥ
- 6
सक्तबुद्धिर् अशान्तात्मा न स शक्यश्चिकित्सितुम्
स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते
saktabuddhir aśāntātmā na sa śakyaścikitsitum
snehapāśasito mūḍho na sa mokṣāya kalpate
- 7
स्नेहजान् इह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम
सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता
snehajān iha te pāśānvakṣyāmi śṛṇu tānmama
sakarṇakena śirasā śakyāśchettuṃ vijānatā
- 8
संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च
समर्थाञ्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम्
saṃbhāvya putrānkālena yauvanasthānniveśya ca
samarthāñjīvane jñātvā muktaścara yathāsukham
- 9
भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम्
ज्ञात्वा प्रजहि काले त्वं परार्थम् अनुदृश्य च
bhāryāṃ putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalām
jñātvā prajahi kāle tvaṃ parārtham anudṛśya ca
- 10
सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम्
इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांस्त्वम् अनुभूय यथाविधि
sāpatyo nirapatyo vā muktaścara yathāsukham
indriyair indriyārthāṃstvam anubhūya yathāvidhi
- 11
कृतकौतूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम्
उपपत्त्योपलब्धेषु लाभेषु च समो भव
kṛtakautūhalasteṣu muktaścara yathāsukham
upapattyopalabdheṣu lābheṣu ca samo bhava
- 12
एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मया
मोक्षार्थो विस्तरेणापि भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु
eṣa tāvatsamāsena tava saṃkīrtito mayā
mokṣārtho vistareṇāpi bhūyo vakṣyāmi tacchṛṇu
- 13
मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः
सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः
muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥ
saktabhāvā vinaśyanti narāstatra na saṃśayaḥ
- 14
आहारसंचयाश्चैव तथा कीटपिपीलिकाः
असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः
āhārasaṃcayāścaiva tathā kīṭapipīlikāḥ
asaktāḥ sukhino loke saktāścaiva vināśinaḥ
- 15
स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना
इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति
svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhinā
ime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tviti
- 16
स्वयम् उत्पद्यते जन्तुः स्वयम् एव विवर्धते
सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयम् एवाधिगच्छति
svayam utpadyate jantuḥ svayam eva vivardhate
sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ svayam evādhigacchati
- 17
भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम्
स्वकृतेनाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा
bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca saṃgraham
svakṛtenādhigacchanti loke nāstyakṛtaṃ purā
- 18
धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम्
लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः
dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīm
loke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ
- 19
स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा
को हेतुः स्वजनं पोष्टुं रक्षितुं वादृढात्मनः
svayaṃ mṛtpiṇḍabhūtasya paratantrasya sarvadā
ko hetuḥ svajanaṃ poṣṭuṃ rakṣituṃ vādṛḍhātmanaḥ
- 20
स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव तव पश्यतः
कृते ऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यम् आत्मना
svajanaṃ hi yadā mṛtyurhantyeva tava paśyataḥ
kṛte 'pi yatne mahati tatra boddhavyam ātmanā
- 21
जीवन्तम् अपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा
असमाप्ते परित्यज्य पश्चाद् अपि मरिष्यसि
jīvantam api caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā
asamāpte parityajya paścād api mariṣyasi
- 22
यदा मृतश्च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन
सुखितं दुःखितं वापि ननु बोद्धव्यम् आत्मना
yadā mṛtaśca svajanaṃ na jñāsyasi kathaṃcana
sukhitaṃ duḥkhitaṃ vāpi nanu boddhavyam ātmanā
- 23
मृते वा त्वयि जीवे वा यदि भोक्ष्यति वै जनः
स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितम् आत्मनः
mṛte vā tvayi jīve vā yadi bhokṣyati vai janaḥ
svakṛtaṃ nanu buddhvaivaṃ kartavyaṃ hitam ātmanaḥ
- 24
एवं विजानंल्लोके ऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः
मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय
evaṃ vijānaṃlloke 'sminkaḥ kasyetyabhiniścitaḥ
mokṣe niveśaya mano bhūyaścāpyupadhāraya
- 25
क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः
क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्त्ववान्मुक्त एव सः
kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ
krodho lobhastathā mohaḥ sattvavānmukta eva saḥ
- 26
द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः
न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः
dyūte pāne tathā strīṣu mṛgayāyāṃ ca yo naraḥ
na pramādyati saṃmohātsatataṃ mukta eva saḥ
- 27
दिवसे दिवसे नाम रात्रौ रात्रौ सदा सदा
भोक्तव्यम् इति यः खिन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते
divase divase nāma rātrau rātrau sadā sadā
bhoktavyam iti yaḥ khinno doṣabuddhiḥ sa ucyate
- 28
आत्मभावं तथा स्त्रीषु मुक्तम् एव पुनः पुनः
यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः
ātmabhāvaṃ tathā strīṣu muktam eva punaḥ punaḥ
yaḥ paśyati sadā yukto yathāvanmukta eva saḥ
- 29
संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा
यस्तत्त्वतो विजानाति लोके ऽस्मिन्मुक्त एव सः
saṃbhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā
yastattvato vijānāti loke 'sminmukta eva saḥ
- 30
प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु
प्रासादे मञ्चकस्थानं यः पश्यति स मुच्यते
prasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva koṭiṣu
prāsāde mañcakasthānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

