55 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
aṅgeṣu rājā dyutimānvasuhoma iti śrutaḥ
- 2
स राजा धर्मनित्यः सन्सह पत्न्या महातपाः
मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणपूजितम्
sa rājā dharmanityaḥ sansaha patnyā mahātapāḥ
muñjapṛṣṭhaṃ jagāmātha devarṣigaṇapūjitam
- 3
तत्र शृङ्गे हिमवतो मेरौ कनकपर्वते
यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणम् आदिशत्
tatra śṛṅge himavato merau kanakaparvate
yatra muñjavaṭe rāmo jaṭāharaṇam ādiśat
- 4
तदाप्रभृति राजेन्द्र ऋषिभिः संशितव्रतैः
मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः
tadāprabhṛti rājendra ṛṣibhiḥ saṃśitavrataiḥ
muñjapṛṣṭha iti proktaḥ sa deśo rudrasevitaḥ
- 5
स तत्र बहुभिर्युक्तः सदा श्रुतिमयैर्गुणैः
ब्राह्मणानाम् अनुमतो देवर्षिसदृशो ऽभवत्
sa tatra bahubhiryuktaḥ sadā śrutimayairguṇaiḥ
brāhmaṇānām anumato devarṣisadṛśo 'bhavat
- 6
तं कदाचिद् अदीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः
अभ्यागच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः
taṃ kadācid adīnātmā sakhā śakrasya mānitaḥ
abhyāgacchanmahīpālo māndhātā śatrukarśanaḥ
- 7
सो ऽभिसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम्
दृष्ट्वा प्रकृष्टं तपसा विनयेनाभ्यतिष्ठत
so 'bhisṛtya tu māndhātā vasuhomaṃ narādhipam
dṛṣṭvā prakṛṣṭaṃ tapasā vinayenābhyatiṣṭhata
- 8
वसुहोमो ऽपि राज्ञो वै गाम् अर्घ्यं च न्यवेदयत्
अष्टाङ्गस्य च राज्यस्य पप्रच्छ कुशलं तदा
vasuhomo 'pi rājño vai gām arghyaṃ ca nyavedayat
aṣṭāṅgasya ca rājyasya papraccha kuśalaṃ tadā
- 9
सद्भिर् आचरितं पूर्वं यथावद् अनुयायिनम्
अपृच्छद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते
sadbhir ācaritaṃ pūrvaṃ yathāvad anuyāyinam
apṛcchadvasuhomastaṃ rājankiṃ karavāṇi te
- 10
सो ऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमम्
वसुहोमं महाप्राज्ञम् आसीनं कुरुनन्दन
so 'bravītparamaprīto māndhātā rājasattamam
vasuhomaṃ mahāprājñam āsīnaṃ kurunandana
- 11
बृहस्पतेर्मतं राजन्न् अधीतं सकलं त्वया
तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप
bṛhaspatermataṃ rājann adhītaṃ sakalaṃ tvayā
tathaivauśanasaṃ śāstraṃ vijñātaṃ te narādhipa
- 12
तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम्
किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परमम् उच्यते
tad ahaṃ śrotum icchāmi daṇḍa utpadyate katham
kiṃ vāpi pūrvaṃ jāgarti kiṃ vā paramam ucyate
- 13
कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः
ब्रूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्याचार्यवेतनम्
kathaṃ kṣatriyasaṃsthaśca daṇḍaḥ saṃpratyavasthitaḥ
brūhi me sumahāprājña dadāmyācāryavetanam
- 14
वसुहोम उवाच
शृणु राजन्यथा दण्डः सम्भूतो लोकसंग्रहः
प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः
vasuhoma uvāca
śṛṇu rājanyathā daṇḍaḥ sambhūto lokasaṃgrahaḥ
prajāvinayarakṣārthaṃ dharmasyātmā sanātanaḥ
- 15
ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः
ऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम्
brahmā yiyakṣurbhagavānsarvalokapitāmahaḥ
ṛtvijaṃ nātmanā tulyaṃ dadarśeti hi naḥ śrutam
- 16
स गर्भं शिरसा देवो वर्षपूगान् अधारयत्
पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः क्षुवतो ऽपतत्
sa garbhaṃ śirasā devo varṣapūgān adhārayat
pūrṇe varṣasahasre tu sa garbhaḥ kṣuvato 'patat
- 17
स क्षुपो नाम सम्भूतः प्रजापतिर् अरिंदम
ऋत्विग् आसीत्तदा राजन्यज्ञे तस्य महात्मनः
sa kṣupo nāma sambhūtaḥ prajāpatir ariṃdama
ṛtvig āsīttadā rājanyajñe tasya mahātmanaḥ
- 18
तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ
हृष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सो ऽन्तर्हितो ऽभवत्
tasminpravṛtte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabha
hṛṣṭarūpapracāratvāddaṇḍaḥ so 'ntarhito 'bhavat
- 19
तस्मिन् अन्तर्हिते चाथ प्रजानां संकरो ऽभवत्
नैव कार्यं न चाकार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते
tasmin antarhite cātha prajānāṃ saṃkaro 'bhavat
naiva kāryaṃ na cākāryaṃ bhojyābhojyaṃ na vidyate
- 20
पेयापेयं कुतः सिद्धिर्हिंसन्ति च परस्परम्
गम्यागम्यं तदा नासीत्परस्वं स्वं च वै समम्
peyāpeyaṃ kutaḥ siddhirhiṃsanti ca parasparam
gamyāgamyaṃ tadā nāsītparasvaṃ svaṃ ca vai samam
- 21
परस्परं विलुम्पन्ते सारमेया इवामिषम्
अबलं बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादम् अवर्तत
parasparaṃ vilumpante sārameyā ivāmiṣam
abalaṃ balino jaghnurnirmaryādam avartata
- 22
ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम्
सम्पूज्य वरदं देवं महादेवम् अथाब्रवीत्
tataḥ pitāmaho viṣṇuṃ bhagavantaṃ sanātanam
sampūjya varadaṃ devaṃ mahādevam athābravīt
- 23
अत्र साध्वनुकम्पां वै कर्तुम् अर्हसि केवलम्
संकरो न भवेद् अत्र यथा वै तद्विधीयताम्
atra sādhvanukampāṃ vai kartum arhasi kevalam
saṃkaro na bhaved atra yathā vai tadvidhīyatām
- 24
ततः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलजटाधरः
आत्मानम् आत्मना दण्डम् असृजद्देवसत्तमः
tataḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlajaṭādharaḥ
ātmānam ātmanā daṇḍam asṛjaddevasattamaḥ
- 25
तस्माच्च धर्मचरणां नीतिं देवीं सरस्वतीम्
असृजद्दण्डनीतिः सा त्रिषु लोकेषु विश्रुता
tasmācca dharmacaraṇāṃ nītiṃ devīṃ sarasvatīm
asṛjaddaṇḍanītiḥ sā triṣu lokeṣu viśrutā
- 26
भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः
तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकम् ईश्वरम्
bhūyaḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlavarāyudhaḥ
tasya tasya nikāyasya cakāraikaikam īśvaram
- 27
देवानाम् ईश्वरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम्
यमं वैवस्वतं चापि पितॄणाम् अकरोत्पतिम्
devānām īśvaraṃ cakre devaṃ daśaśatekṣaṇam
yamaṃ vaivasvataṃ cāpi pitṝṇām akarotpatim
- 28
धनानां रक्षसां चापि कुबेरम् अपि चेश्वरम्
पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम्
dhanānāṃ rakṣasāṃ cāpi kuberam api ceśvaram
parvatānāṃ patiṃ meruṃ saritāṃ ca mahodadhim
- 29
अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम्
मृत्युं प्राणेश्वरम् अथो तेजसां च हुताशनम्
apāṃ rājye surāṇāṃ ca vidadhe varuṇaṃ prabhum
mṛtyuṃ prāṇeśvaram atho tejasāṃ ca hutāśanam
- 30
रुद्राणाम् अपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः
महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम्
rudrāṇām api ceśānaṃ goptāraṃ vidadhe prabhuḥ
mahātmānaṃ mahādevaṃ viśālākṣaṃ sanātanam

