38 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च
bhīṣma uvāca
atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam
nāradasya ca saṃvādaṃ devalasyāsitasya ca
- 2
आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरः
नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम्
āsīnaṃ devalaṃ vṛddhaṃ buddhvā buddhimatāṃ varaḥ
nāradaḥ paripapraccha bhūtānāṃ prabhavāpyayam
- 3
कुतः सृष्टम् इदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम्
प्रलये च कम् अभ्येति तद्भवान्प्रब्रवीतु मे
kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ brahmansthāvarajaṅgamam
pralaye ca kam abhyeti tadbhavānprabravītu me
- 4
असित उवाच
येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितः
महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः
asita uvāca
yebhyaḥ sṛjati bhūtāni kālo bhāvapracoditaḥ
mahābhūtāni pañceti tānyāhurbhūtacintakāḥ
- 5
तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः
एतेभ्यो यः परं ब्रूयाद् असद्ब्रूयाद् असंशयम्
tebhyaḥ sṛjati bhūtāni kāla ātmapracoditaḥ
etebhyo yaḥ paraṃ brūyād asadbrūyād asaṃśayam
- 6
विद्धि नारद पञ्चैताञ्शाश्वतान् अचलान्ध्रुवान्
महतस्तेजसो राशीन्कालषष्ठान्स्वभावतः
viddhi nārada pañcaitāñśāśvatān acalāndhruvān
mahatastejaso rāśīnkālaṣaṣṭhānsvabhāvataḥ
- 7
आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ
असिद्धिः परम् एतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम्
āpaścaivāntarikṣaṃ ca pṛthivī vāyupāvakau
asiddhiḥ param etebhyo bhūtebhyo muktasaṃśayam
- 8
नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद्ब्रूयाद् असंशयम्
वेत्थ तान् अभिनिर्वृत्तान्षड् एते यस्य राशयः
nopapattyā na vā yuktyā tvasadbrūyād asaṃśayam
vettha tān abhinirvṛttānṣaḍ ete yasya rāśayaḥ
- 9
पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ
अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाप्ययौ
pañcaiva tāni kālaśca bhāvābhāvau ca kevalau
aṣṭau bhūtāni bhūtānāṃ śāśvatāni bhavāpyayau
- 10
अभावाद्भावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि
विनष्टो ऽपि च तान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा
abhāvādbhāviteṣveva tebhyaśca prabhavantyapi
vinaṣṭo 'pi ca tānyeva janturbhavati pañcadhā
- 11
तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रम् आकाशसंभवम्
सूर्यश्चक्षुर् असुर्वायुर् अद्भ्यस्तु खलु शोणितम्
tasya bhūmimayo dehaḥ śrotram ākāśasaṃbhavam
sūryaścakṣur asurvāyur adbhyastu khalu śoṇitam
- 12
चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वग्जिह्वेति च पञ्चमी
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः
cakṣuṣī nāsikākarṇau tvagjihveti ca pañcamī
indriyāṇīndriyārthānāṃ jñānāni kavayo viduḥ
- 13
दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा
उपपत्त्या गुणान्विद्धि पञ्च पञ्चसु पञ्चधा
darśanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ sparśanaṃ rasanaṃ tathā
upapattyā guṇānviddhi pañca pañcasu pañcadhā
- 14
रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः
इन्द्रियैर् उपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः
rūpaṃ gandho rasaḥ sparśaḥ śabdaścaivātha tadguṇāḥ
indriyair upalabhyante pañcadhā pañca pañcabhiḥ
- 15
रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैतांस्तु तद्गुणान्
इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते
rūpaṃ gandhaṃ rasaṃ sparśaṃ śabdaṃ caitāṃstu tadguṇān
indriyāṇi na budhyante kṣetrajñastaistu budhyate
- 16
चित्तम् इन्द्रियसंघातात्परं तस्मात्परं मनः
मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः
cittam indriyasaṃghātātparaṃ tasmātparaṃ manaḥ
manasastu parā buddhiḥ kṣetrajño buddhitaḥ paraḥ
- 17
पूर्वं चेतयते जन्तुर् इन्द्रियैर्विषयान्पृथक्
विचार्य मनसा पश्चाद् अथ बुद्ध्या व्यवस्यति
इन्द्रियैर् उपलब्धार्थान्सर्वान्यस्त्वध्यवस्यति
pūrvaṃ cetayate jantur indriyairviṣayānpṛthak
vicārya manasā paścād atha buddhyā vyavasyati
indriyair upalabdhārthānsarvānyastvadhyavasyati
- 18
चित्तम् इन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिं तथाष्टमीम्
अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुर् एतान्यध्यात्मचिन्तकाः
cittam indriyasaṃghātaṃ mano buddhiṃ tathāṣṭamīm
aṣṭau jñānendriyāṇyāhur etānyadhyātmacintakāḥ
- 19
पाणिपादं च पायुश्च मेहनं पञ्चमं मुखम्
इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि
pāṇipādaṃ ca pāyuśca mehanaṃ pañcamaṃ mukham
iti saṃśabdyamānāni śṛṇu karmendriyāṇyapi
- 20
जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखम् इन्द्रियम् उच्यते
गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ
jalpanābhyavahārārthaṃ mukham indriyam ucyate
gamanendriyaṃ tathā pādau karmaṇaḥ karaṇe karau
- 21
पायूपस्थौ विसर्गार्थम् इन्द्रिये तुल्यकर्मणी
विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चाभिकामिके
pāyūpasthau visargārtham indriye tulyakarmaṇī
visarge ca purīṣasya visarge cābhikāmike
- 22
बलं षष्ठं षड् एतानि वाचा सम्यग्यथागमम्
ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वे संशब्दिता मया
balaṃ ṣaṣṭhaṃ ṣaḍ etāni vācā samyagyathāgamam
jñānaceṣṭendriyaguṇāḥ sarve saṃśabditā mayā
- 23
इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमाद् उपरमो यदा
भवतीन्द्रियसंन्यासाद् अथ स्वपिति वै नरः
indriyāṇāṃ svakarmabhyaḥ śramād uparamo yadā
bhavatīndriyasaṃnyāsād atha svapiti vai naraḥ
- 24
इन्द्रियाणां व्युपरमे मनो ऽनुपरतं यदि
सेवते विषयान् एव तद्विद्यात्स्वप्नदर्शनम्
indriyāṇāṃ vyuparame mano 'nuparataṃ yadi
sevate viṣayān eva tadvidyātsvapnadarśanam
- 25
सात्त्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाः
कर्मयुक्तान्प्रशंसन्ति सात्त्विकान् इतरांस्तथा
sāttvikāścaiva ye bhāvāstathā rājasatāmasāḥ
karmayuktānpraśaṃsanti sāttvikān itarāṃstathā
- 26
आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः
सात्त्विकस्य निमित्तानि भावान्संश्रयते स्मृतिः
ānandaḥ karmaṇāṃ siddhiḥ pratipattiḥ parā gatiḥ
sāttvikasya nimittāni bhāvānsaṃśrayate smṛtiḥ
- 27
जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावा ये विधिम् आस्थिताः
भावयोर् ईप्सितं नित्यं प्रत्यक्षगमनं द्वयोः
jantuṣvekatameṣvevaṃ bhāvā ye vidhim āsthitāḥ
bhāvayor īpsitaṃ nityaṃ pratyakṣagamanaṃ dvayoḥ
- 28
इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः
तेषाम् अष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः
indriyāṇi ca bhāvāśca guṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ
teṣām aṣṭādaśo dehī yaḥ śarīre sa śāśvataḥ
- 29
अथ वा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम्
संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते
atha vā saśarīrāste guṇāḥ sarve śarīriṇām
saṃśritāstadviyoge hi saśarīrā na santi te
- 30
अथ वा संनिपातो ऽयं शरीरं पाञ्चभौतिकम्
एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम्
ऊष्मणा सह विंशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः
atha vā saṃnipāto 'yaṃ śarīraṃ pāñcabhautikam
ekaśca daśa cāṣṭau ca guṇāḥ saha śarīriṇām
ūṣmaṇā saha viṃśo vā saṃghātaḥ pāñcabhautikaḥ

