20 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
एवं शुनासमान्भृत्यान्स्वस्थाने यो नराधिपः
नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलम् अश्नुते
bhīṣma uvāca
evaṃ śunāsamānbhṛtyānsvasthāne yo narādhipaḥ
niyojayati kṛtyeṣu sa rājyaphalam aśnute
- 2
न श्वा स्वस्थानम् उत्क्रम्य प्रमाणम् अभि सत्कृतः
आरोप्यः श्वा स्वकात्स्थानाद् उत्क्रम्यान्यत्प्रपद्यते
na śvā svasthānam utkramya pramāṇam abhi satkṛtaḥ
āropyaḥ śvā svakātsthānād utkramyānyatprapadyate
- 3
स्वजातिकुलसम्पन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताः
प्रकर्तव्या बुधा भृत्या नास्थाने प्रक्रिया क्षमा
svajātikulasampannāḥ sveṣu karmasvavasthitāḥ
prakartavyā budhā bhṛtyā nāsthāne prakriyā kṣamā
- 4
अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति
स भृत्यगुणसम्पन्नं राजा फलम् उपाश्नुते
anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyo yaḥ prayacchati
sa bhṛtyaguṇasampannaṃ rājā phalam upāśnute
- 5
शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोर्जितः
व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा
śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivorjitaḥ
vyāghro vyāghra iva sthāpyo dvīpī dvīpī yathā tathā
- 6
कर्मस्विहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधि
प्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा
karmasvihānurūpeṣu nyasyā bhṛtyā yathāvidhi
pratilomaṃ na bhṛtyāste sthāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā
- 7
यः प्रमाणम् अतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः
भृत्यान्स्थापयते ऽबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजाः
yaḥ pramāṇam atikramya pratilomaṃ narādhipaḥ
bhṛtyānsthāpayate 'buddhirna sa rañjayate prajāḥ
- 8
न बालिशा न च क्षुद्रा न चाप्रतिमितेन्द्रियाः
नाकुलीना नराः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा हितैषिणा
na bāliśā na ca kṣudrā na cāpratimitendriyāḥ
nākulīnā narāḥ pārśve sthāpyā rājñā hitaiṣiṇā
- 9
साधवः कुशलाः शूरा ज्ञानवन्तो ऽनसूयकाः
अक्षुद्राः शुचयो दक्षा नराः स्युः पारिपार्श्वकाः
sādhavaḥ kuśalāḥ śūrā jñānavanto 'nasūyakāḥ
akṣudrāḥ śucayo dakṣā narāḥ syuḥ pāripārśvakāḥ
- 10
न्यग्भूतास्तत्पराः क्षान्ताश्चौक्षाः प्रकृतिजाः शुभाः
स्वे स्वे स्थाने ऽपरिक्रुष्टास्ते स्यू राज्ञो बहिश्चराः
nyagbhūtāstatparāḥ kṣāntāścaukṣāḥ prakṛtijāḥ śubhāḥ
sve sve sthāne 'parikruṣṭāste syū rājño bahiścarāḥ
- 11
सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनो भवेत्
असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम्
siṃhasya satataṃ pārśve siṃha eva jano bhavet
asiṃhaḥ siṃhasahitaḥ siṃhavallabhate phalam
- 12
यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः
न स सिंहफलं भोक्तुं शक्तः श्वभिर् उपासितः
yastu siṃhaḥ śvabhiḥ kīrṇaḥ siṃhakarmaphale rataḥ
na sa siṃhaphalaṃ bhoktuṃ śaktaḥ śvabhir upāsitaḥ
- 13
एवम् एतैर्मनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्ञैर्बहुश्रुतैः
कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्नां जेतुं वसुंधराम्
evam etairmanuṣyendra śūraiḥ prājñairbahuśrutaiḥ
kulīnaiḥ saha śakyeta kṛtsnāṃ jetuṃ vasuṃdharām
- 14
नावैद्यो नानृजुः पार्श्वे नाविद्यो नामहाधनः
संग्राह्यो वसुधापालैर्भृत्यो भृत्यवतां वर
nāvaidyo nānṛjuḥ pārśve nāvidyo nāmahādhanaḥ
saṃgrāhyo vasudhāpālairbhṛtyo bhṛtyavatāṃ vara
- 15
बाणवद्विसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा जनाः
ये भृत्याः पार्थिवहितास्तेषां सान्त्वं प्रयोजयेत्
bāṇavadvisṛtā yānti svāmikāryaparā janāḥ
ye bhṛtyāḥ pārthivahitāsteṣāṃ sāntvaṃ prayojayet
- 16
कोशश्च सततं रक्ष्यो यत्नम् आस्थाय राजभिः
कोशमूला हि राजानः कोशमूलकरो भव
kośaśca satataṃ rakṣyo yatnam āsthāya rājabhiḥ
kośamūlā hi rājānaḥ kośamūlakaro bhava
- 17
कोष्ठागारं च ते नित्यं स्फीतं धान्यैः सुसंचितम्
सदास्तु सत्सु संन्यस्तं धनधान्यपरो भव
koṣṭhāgāraṃ ca te nityaṃ sphītaṃ dhānyaiḥ susaṃcitam
sadāstu satsu saṃnyastaṃ dhanadhānyaparo bhava
- 18
नित्ययुक्ताश्च ते भृत्या भवन्तु रणकोविदाः
वाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यम् इहेष्यते
nityayuktāśca te bhṛtyā bhavantu raṇakovidāḥ
vājināṃ ca prayogeṣu vaiśāradyam iheṣyate
- 19
ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसंबन्धिसंवृतः
पौरकार्यहितान्वेषी भव कौरवनन्दन
jñātibandhujanāvekṣī mitrasaṃbandhisaṃvṛtaḥ
paurakāryahitānveṣī bhava kauravanandana
- 20
एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः प्रज्ञा चाभिहिता मया
श्वा ते निदर्शनं तात किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ prajñā cābhihitā mayā
śvā te nidarśanaṃ tāta kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi

