37 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यया वृत्त्या महीपालो विवर्धयति मानवान्
पुण्यांश्च लोकाञ्जयति तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
yayā vṛttyā mahīpālo vivardhayati mānavān
puṇyāṃśca lokāñjayati tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
दानशीलो भवेद्राजा यज्ञशीलश्च भारत
उपवासतपःशीलः प्रजानां पालने रतः
bhīṣma uvāca
dānaśīlo bhavedrājā yajñaśīlaśca bhārata
upavāsatapaḥśīlaḥ prajānāṃ pālane rataḥ
- 3
सर्वाश्चैव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयेत्
उत्थानेनाप्रमादेन पूजयेच्चैव धार्मिकान्
sarvāścaiva prajā nityaṃ rājā dharmeṇa pālayet
utthānenāpramādena pūjayeccaiva dhārmikān
- 4
राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते
यद्यद् आचरते राजा तत्प्रजानां हि रोचते
rājñā hi pūjito dharmastataḥ sarvatra pūjyate
yadyad ācarate rājā tatprajānāṃ hi rocate
- 5
नित्यम् उद्यतदण्डश्च भवेन्मृत्युर् इवारिषु
निहन्यात्सर्वतो दस्यून्न कामात्कस्यचित्क्षमेत्
nityam udyatadaṇḍaśca bhavenmṛtyur ivāriṣu
nihanyātsarvato dasyūnna kāmātkasyacitkṣamet
- 6
यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति
yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ
caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati
- 7
यद् अधीते यद्यजते यद्ददाति यद् अर्चति
राजा चतुर्थभाक्तस्य प्रजा धर्मेण पालयन्
yad adhīte yadyajate yaddadāti yad arcati
rājā caturthabhāktasya prajā dharmeṇa pālayan
- 8
यद्राष्ट्रे ऽकुशलं किंचिद्राज्ञो ऽरक्षयतः प्रजाः
चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति
yadrāṣṭre 'kuśalaṃ kiṃcidrājño 'rakṣayataḥ prajāḥ
caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati
- 9
अप्याहुः सर्वम् एवेति भूयो ऽर्धम् इति निश्चयः
कर्मणः पृथिवीपाल नृशंसो ऽनृतवाग् अपि
तादृशात्किल्बिषाद्राजा शृणु येन प्रमुच्यते
apyāhuḥ sarvam eveti bhūyo 'rdham iti niścayaḥ
karmaṇaḥ pṛthivīpāla nṛśaṃso 'nṛtavāg api
tādṛśātkilbiṣādrājā śṛṇu yena pramucyate
- 10
प्रत्याहर्तुम् अशक्यं स्याद्धनं चोरैर्हृतं यदि
स्वकोशात्तत्प्रदेयं स्याद् अशक्तेनोपजीवता
pratyāhartum aśakyaṃ syāddhanaṃ corairhṛtaṃ yadi
svakośāttatpradeyaṃ syād aśaktenopajīvatā
- 11
सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं ब्रह्मस्वं ब्राह्मणास्तथा
न स्थेयं विषये तेषु यो ऽपकुर्याद्द्विजातिषु
sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṃ brahmasvaṃ brāhmaṇāstathā
na stheyaṃ viṣaye teṣu yo 'pakuryāddvijātiṣu
- 12
ब्रह्मस्वे रक्ष्यमाणे हि सर्वं भवति रक्षितम्
तेषां प्रसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यो भवेन्नृपः
brahmasve rakṣyamāṇe hi sarvaṃ bhavati rakṣitam
teṣāṃ prasāde nirvṛtte kṛtakṛtyo bhavennṛpaḥ
- 13
पर्जन्यम् इव भूतानि महाद्रुमम् इव द्विजाः
नरास्तम् उपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम्
parjanyam iva bhūtāni mahādrumam iva dvijāḥ
narāstam upajīvanti nṛpaṃ sarvārthasādhakam
- 14
न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना
नृशंसेनातिलुब्धेन शक्याः पालयितुं प्रजाः
na hi kāmātmanā rājñā satataṃ śaṭhabuddhinā
nṛśaṃsenātilubdhena śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ
- 15
युधिष्ठिर उवाच
नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यम् इच्छाम्यपि क्षणम्
धर्मार्थं रोचये राज्यं धर्मश्चात्र न विद्यते
yudhiṣṭhira uvāca
nāhaṃ rājyasukhānveṣī rājyam icchāmyapi kṣaṇam
dharmārthaṃ rocaye rājyaṃ dharmaścātra na vidyate
- 16
तद् अलं मम राज्येन यत्र धर्मो न विद्यते
वनम् एव गमिष्यामि तस्माद्धर्मचिकीर्षया
tad alaṃ mama rājyena yatra dharmo na vidyate
vanam eva gamiṣyāmi tasmāddharmacikīrṣayā
- 17
तत्र मेध्येष्वरण्येषु न्यस्तदण्डो जितेन्द्रियः
धर्मम् आराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशनः
tatra medhyeṣvaraṇyeṣu nyastadaṇḍo jitendriyaḥ
dharmam ārādhayiṣyāmi munirmūlaphalāśanaḥ
- 18
भीष्म उवाच
वेदाहं तव या बुद्धिर् आनृशंस्यगुणैव सा
न च शुद्धानृशंस्येन शक्यं महद् उपासितुम्
bhīṣma uvāca
vedāhaṃ tava yā buddhir ānṛśaṃsyaguṇaiva sā
na ca śuddhānṛśaṃsyena śakyaṃ mahad upāsitum
- 19
अपि तु त्वा मृदुं दान्तम् अत्यार्यम् अतिधार्मिकम्
क्लीबं धर्मघृणायुक्तं न लोको बहु मन्यते
api tu tvā mṛduṃ dāntam atyāryam atidhārmikam
klībaṃ dharmaghṛṇāyuktaṃ na loko bahu manyate
- 20
राजधर्मान् अवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान्
नैतद्राज्ञाम् अथो वृत्तं यथा त्वं स्थातुम् इच्छसि
rājadharmān avekṣasva pitṛpaitāmahocitān
naitadrājñām atho vṛttaṃ yathā tvaṃ sthātum icchasi
- 21
न हि वैक्लव्यसंसृष्टम् आनृशंस्यम् इहास्थितः
प्रजापालनसम्भूतं प्राप्ता धर्मफलं ह्यसि
na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭam ānṛśaṃsyam ihāsthitaḥ
prajāpālanasambhūtaṃ prāptā dharmaphalaṃ hyasi
- 22
न ह्येताम् आशिषं पाण्डुर्न च कुन्त्यन्वयाचत
न चैतां प्राज्ञतां तात यया चरसि मेधया
na hyetām āśiṣaṃ pāṇḍurna ca kuntyanvayācata
na caitāṃ prājñatāṃ tāta yayā carasi medhayā
- 23
शौर्यं बलं च सत्त्वं च पिता तव सदाब्रवीत्
माहात्म्यं बलम् औदार्यं तव कुन्त्यन्वयाचत
śauryaṃ balaṃ ca sattvaṃ ca pitā tava sadābravīt
māhātmyaṃ balam audāryaṃ tava kuntyanvayācata
- 24
नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यम् उभे मानुषदैवते
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च
nityaṃ svāhā svadhā nityam ubhe mānuṣadaivate
putreṣvāśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca
- 25
दानम् अध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम्
धर्मम् एतम् अधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायिथाः
dānam adhyayanaṃ yajñaḥ prajānāṃ paripālanam
dharmam etam adharmaṃ vā janmanaivābhyajāyithāḥ
- 26
काले धुरि नियुक्तानां वहतां भार आहिते
सीदताम् अपि कौन्तेय न कीर्तिर् अवसीदति
kāle dhuri niyuktānāṃ vahatāṃ bhāra āhite
sīdatām api kaunteya na kīrtir avasīdati
- 27
समन्ततो विनियतो वहत्यस्खलितो हि यः
निर्दोषकर्मवचनात्सिद्धिः कर्मण एव सा
samantato viniyato vahatyaskhalito hi yaḥ
nirdoṣakarmavacanātsiddhiḥ karmaṇa eva sā
- 28
नैकान्तविनिपातेन विचचारेह कश्चन
धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचार्यथ वा पुनः
naikāntavinipātena vicacāreha kaścana
dharmī gṛhī vā rājā vā brahmacāryatha vā punaḥ
- 29
अल्पं तु साधुभूयिष्ठं यत्कर्मोदारम् एव तत्
कृतम् एवाकृताच्छ्रेयो न पापीयो ऽस्त्यकर्मणः
alpaṃ tu sādhubhūyiṣṭhaṃ yatkarmodāram eva tat
kṛtam evākṛtācchreyo na pāpīyo 'styakarmaṇaḥ
- 30
यदा कुलीनो धर्मज्ञः प्राप्नोत्यैश्वर्यम् उत्तमम्
योगक्षेमस्तदा राजन्कुशलायैव कल्पते
yadā kulīno dharmajñaḥ prāpnotyaiśvaryam uttamam
yogakṣemastadā rājankuśalāyaiva kalpate

