53 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
अस्तौषीद्यैर् इमं व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम्
नामभिर्विविधैर् एषां निरुक्तं भगवन्मम
janamejaya uvāca
astauṣīdyair imaṃ vyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam
nāmabhirvividhair eṣāṃ niruktaṃ bhagavanmama
- 2
वक्तुम् अर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर्हरेः
श्रुत्वा भवेयं यत्पूतः शरच्चन्द्र इवामलः
vaktum arhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipaterhareḥ
śrutvā bhaveyaṃ yatpūtaḥ śaraccandra ivāmalaḥ
- 3
वैशंपायन उवाच
शृणु राजन्यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिर्विभुः
प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम्
vaiśaṃpāyana uvāca
śṛṇu rājanyathācaṣṭa phalgunasya harirvibhuḥ
prasannātmātmano nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajam
- 4
नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः
पृष्टवान्केशवं राजन्फल्गुनः परवीरहा
nāmabhiḥ kīrtitaistasya keśavasya mahātmanaḥ
pṛṣṭavānkeśavaṃ rājanphalgunaḥ paravīrahā
- 5
अर्जुन उवाच
भगवन्भूतभव्येश सर्वभूतसृग् अव्यय
लोकधाम जगन्नाथ लोकानाम् अभयप्रद
arjuna uvāca
bhagavanbhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛg avyaya
lokadhāma jagannātha lokānām abhayaprada
- 6
यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः
वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः
yāni nāmāni te deva kīrtitāni maharṣibhiḥ
vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ
- 7
तेषां निरुक्तं त्वत्तो ऽहं श्रोतुम् इच्छामि केशव
न ह्यन्यो वर्तयेन्नाम्नां निरुक्तं त्वाम् ऋते प्रभो
teṣāṃ niruktaṃ tvatto 'haṃ śrotum icchāmi keśava
na hyanyo vartayennāmnāṃ niruktaṃ tvām ṛte prabho
- 8
श्रीभगवान् उवाच
ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु
पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्योतिषे ऽर्जुन
śrībhagavān uvāca
ṛgvede sayajurvede tathaivātharvasāmasu
purāṇe sopaniṣade tathaiva jyotiṣe 'rjuna
- 9
सांख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च
बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः
sāṃkhye ca yogaśāstre ca āyurvede tathaiva ca
bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ
- 10
गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित्
निरुक्तं कर्मजानां च शृणुष्व प्रयतो ऽनघ
कथ्यमानं मया तात त्वं हि मे ऽर्धं स्मृतः पुरा
gauṇāni tatra nāmāni karmajāni ca kānicit
niruktaṃ karmajānāṃ ca śṛṇuṣva prayato 'nagha
kathyamānaṃ mayā tāta tvaṃ hi me 'rdhaṃ smṛtaḥ purā
- 11
नमो ऽतियशसे तस्मै देहिनां परमात्मने
नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने
namo 'tiyaśase tasmai dehināṃ paramātmane
nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane
- 12
यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसंभवः
यो ऽसौ योनिर्हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च
yasya prasādajo brahmā rudraśca krodhasaṃbhavaḥ
yo 'sau yonirhi sarvasya sthāvarasya carasya ca
- 13
अष्टादशगुणं यत्तत्सत्त्वं सत्त्ववतां वर
प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी योगधारिणी
ऋता सत्यामराजय्या लोकानाम् आत्मसंज्ञिता
aṣṭādaśaguṇaṃ yattatsattvaṃ sattvavatāṃ vara
prakṛtiḥ sā parā mahyaṃ rodasī yogadhāriṇī
ṛtā satyāmarājayyā lokānām ātmasaṃjñitā
- 14
तस्मात्सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः
ततो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट्
अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः
tasmātsarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ
tato yajñaśca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ
aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ
- 15
ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः
प्रसादात्प्रादुरभवत्पद्मं पद्मनिभेक्षण
तत्र ब्रह्मा समभवत्स तस्यैव प्रसादजः
brāhme rātrikṣaye prāpte tasya hyamitatejasaḥ
prasādātprādurabhavatpadmaṃ padmanibhekṣaṇa
tatra brahmā samabhavatsa tasyaiva prasādajaḥ
- 16
अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा
क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः
ahnaḥ kṣaye lalāṭācca suto devasya vai tathā
krodhāviṣṭasya saṃjajñe rudraḥ saṃhārakārakaḥ
- 17
एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजौ स्मृतौ
तदादेशितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ
निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ
etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajau smṛtau
tadādeśitapanthānau sṛṣṭisaṃhārakārakau
nimittamātraṃ tāvatra sarvaprāṇivarapradau
- 18
कपर्दी जटिलो मुण्डः श्मशानगृहसेवकः
उग्रव्रतधरो रुद्रो योगी त्रिपुरदारुणः
kapardī jaṭilo muṇḍaḥ śmaśānagṛhasevakaḥ
ugravratadharo rudro yogī tripuradāruṇaḥ
- 19
दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा
नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगे युगे
dakṣakratuharaścaiva bhaganetraharastathā
nārāyaṇātmako jñeyaḥ pāṇḍaveya yuge yuge
- 20
तस्मिन्हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे
सम्पूजितो भवेत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः
tasminhi pūjyamāne vai devadeve maheśvare
sampūjito bhavetpārtha devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ
- 21
अहम् आत्मा हि लोकानां विश्वानां पाण्डुनन्दन
तस्माद् आत्मानम् एवाग्रे रुद्रं सम्पूजयाम्यहम्
aham ātmā hi lokānāṃ viśvānāṃ pāṇḍunandana
tasmād ātmānam evāgre rudraṃ sampūjayāmyaham
- 22
यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम्
आत्मानं नार्चयेत्कश्चिद् इति मे भावितं मनः
मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते
yadyahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivam
ātmānaṃ nārcayetkaścid iti me bhāvitaṃ manaḥ
mayā pramāṇaṃ hi kṛtaṃ lokaḥ samanuvartate
- 23
प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम्
यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति यो ऽनु तं स हि माम् अनु
pramāṇāni hi pūjyāni tatastaṃ pūjayāmyaham
yastaṃ vetti sa māṃ vetti yo 'nu taṃ sa hi mām anu
- 24
रुद्रो नारायणश्चैव सत्त्वम् एकं द्विधाकृतम्
लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु
rudro nārāyaṇaścaiva sattvam ekaṃ dvidhākṛtam
loke carati kaunteya vyaktisthaṃ sarvakarmasu
- 25
न हि मे केनचिद्देयो वरः पाण्डवनन्दन
इति संचिन्त्य मनसा पुराणं विश्वम् ईश्वरम्
पुत्रार्थम् आराधितवान् आत्मानम् अहम् आत्मना
na hi me kenaciddeyo varaḥ pāṇḍavanandana
iti saṃcintya manasā purāṇaṃ viśvam īśvaram
putrārtham ārādhitavān ātmānam aham ātmanā
- 26
न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय तु
ऋत आत्मानम् एवेति ततो रुद्रं भजाम्यहम्
na hi viṣṇuḥ praṇamati kasmaicidvibudhāya tu
ṛta ātmānam eveti tato rudraṃ bhajāmyaham
- 27
सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः
अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम्
sabrahmakāḥ sarudrāśca sendrā devāḥ saharṣibhiḥ
arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim
- 28
भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत
सर्वेषाम् अग्रणीर्विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः
bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata
sarveṣām agraṇīrviṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaśca nityaśaḥ
- 29
नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नम
वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नम
namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ nama
varadaṃ namasva kaunteya havyakavyabhujaṃ nama
- 30
चतुर्विधा मम जना भक्ता एवं हि ते श्रुतम्
तेषाम् एकान्तिनः श्रेष्ठास्ते चैवानन्यदेवताः
अहम् एव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम्
caturvidhā mama janā bhaktā evaṃ hi te śrutam
teṣām ekāntinaḥ śreṣṭhāste caivānanyadevatāḥ
aham eva gatisteṣāṃ nirāśīḥkarmakāriṇām

