54 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
ह्रीनिषेधाः सदा सन्तः सत्यार्जवसमन्विताः
शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः
bhīṣma uvāca
hrīniṣedhāḥ sadā santaḥ satyārjavasamanvitāḥ
śaktāḥ kathayituṃ samyakte tava syuḥ sabhāsadaḥ
- 2
अत्याढ्यांश्चातिशूरांश्च ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान्
सुसंतुष्टांश्च कौन्तेय महोत्साहांश्च कर्मसु
atyāḍhyāṃścātiśūrāṃśca brāhmaṇāṃśca bahuśrutān
susaṃtuṣṭāṃśca kaunteya mahotsāhāṃśca karmasu
- 3
एतान्सहायांल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत
कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति
etānsahāyāṃllipsethāḥ sarvāsvāpatsu bhārata
kulīnaḥ pūjito nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati
- 4
प्रसन्नं ह्य् अप्रसन्नं वा पीडितं हृतम् एव वा
आवर्तयति भूयिष्ठं तद् एको ह्यनुपालितः
prasannaṃ hy aprasannaṃ vā pīḍitaṃ hṛtam eva vā
āvartayati bhūyiṣṭhaṃ tad eko hyanupālitaḥ
- 5
कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः
प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः
kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥ
pragalbhāścānuraktāśca te tava syuḥ paricchadāḥ
- 6
दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः
ते त्वां तात निषेवेयुर्यावद् आर्द्रकपाणयः
dauṣkuleyāśca lubdhāśca nṛśaṃsā nirapatrapāḥ
te tvāṃ tāta niṣeveyuryāvad ārdrakapāṇayaḥ
- 7
अर्थमानार्घ्यसत्कारैर्भोगैर् उच्चावचैः प्रियान्
यान् अर्थभाजो मन्येथास्ते ते स्युः सुखभागिनः
arthamānārghyasatkārairbhogair uccāvacaiḥ priyān
yān arthabhājo manyethāste te syuḥ sukhabhāginaḥ
- 8
अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश्चरितव्रताः
न त्वां नित्यार्थिनो जह्युर् अक्षुद्राः सत्यवादिनः
abhinnavṛttā vidvāṃsaḥ sadvṛttāścaritavratāḥ
na tvāṃ nityārthino jahyur akṣudrāḥ satyavādinaḥ
- 9
अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः
तेभ्यः प्रतिजुगुप्सेथा जानीयाः समयच्युतान्
anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥ
tebhyaḥ pratijugupsethā jānīyāḥ samayacyutān
- 10
नैकम् इच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेद् अन्यतरग्रहः
यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत्
naikam icchedgaṇaṃ hitvā syācced anyataragrahaḥ
yastveko bahubhiḥ śreyānkāmaṃ tena gaṇaṃ tyajet
- 11
श्रेयसो लक्षणं ह्येतद्विक्रमो यस्य दृश्यते
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति
śreyaso lakṣaṇaṃ hyetadvikramo yasya dṛśyate
kīrtipradhāno yaśca syātsamaye yaśca tiṣṭhati
- 12
समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः
न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्मम् उत्सृजेत्
samarthānpūjayedyaśca nāspardhyaiḥ spardhate ca yaḥ
na ca kāmādbhayātkrodhāllobhādvā dharmam utsṛjet
- 13
अमानी सत्यवाक्शक्तो जितात्मा मान्यमानिता
स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थं परीक्षितः
amānī satyavākśakto jitātmā mānyamānitā
sa te mantrasahāyaḥ syātsarvāvasthaṃ parīkṣitaḥ
- 14
कुलीनः सत्यसम्पन्नस्तितिक्षुर्दक्ष आत्मवान्
शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम्
kulīnaḥ satyasampannastitikṣurdakṣa ātmavān
śūraḥ kṛtajñaḥ satyaśca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam
- 15
तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः
अमित्राः सम्प्रसीदन्ति ततो मित्रीभवन्त्यपि
tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ
amitrāḥ samprasīdanti tato mitrībhavantyapi
- 16
अत ऊर्ध्वम् अमात्यानां परीक्षेत गुणागुणान्
संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः
ata ūrdhvam amātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇān
saṃyatātmā kṛtaprajño bhūtikāmaśca bhūmipaḥ
- 17
सम्बद्धाः पुरुषैर् आप्तैर् अभिजातैः स्वदेशजैः
अहार्यैर् अव्यभीचारैः सर्वतः सुपरीक्षितैः
sambaddhāḥ puruṣair āptair abhijātaiḥ svadeśajaiḥ
ahāryair avyabhīcāraiḥ sarvataḥ suparīkṣitaiḥ
- 18
योधाः स्रौवास्तथा मौलास्तथैवान्ये ऽप्यवस्कृताः
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूषता
yodhāḥ srauvāstathā maulāstathaivānye 'pyavaskṛtāḥ
kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūṣatā
- 19
येषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृता चैव शोभना
तेजो धैर्यं क्षमा शौचम् अनुराग स्थितिर्धृतिः
yeṣāṃ vainayikī buddhiḥ prakṛtā caiva śobhanā
tejo dhairyaṃ kṣamā śaucam anurāga sthitirdhṛtiḥ
- 20
परीक्षितगुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान्
पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजार्थकारिणः
parīkṣitaguṇānnityaṃ prauḍhabhāvāndhuraṃdharān
pañcopadhāvyatītāṃśca kuryādrājārthakāriṇaḥ
- 21
पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान्
कुलीनान्सत्यसम्पन्नान् इङ्गितज्ञान् अनिष्ठुरान्
paryāptavacanānvīrānpratipattiviśāradān
kulīnānsatyasampannān iṅgitajñān aniṣṭhurān
- 22
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः
नित्यम् अर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः
deśakālavidhānajñānbhartṛkāryahitaiṣiṇaḥ
nityam artheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ
- 23
हीनतेजा ह्यसंहृष्टो नैव जातु व्यवस्यति
अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयान्
hīnatejā hyasaṃhṛṣṭo naiva jātu vyavasyati
avaśyaṃ janayatyeva sarvakarmasu saṃśayān
- 24
एवम् अल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनो ऽप्युत
धर्मार्थकामयुक्तो ऽपि नालं मन्त्रं परीक्षितुम्
evam alpaśruto mantrī kalyāṇābhijano 'pyuta
dharmārthakāmayukto 'pi nālaṃ mantraṃ parīkṣitum
- 25
तथैवानभिजातो ऽपि कामम् अस्तु बहुश्रुतः
अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु
tathaivānabhijāto 'pi kāmam astu bahuśrutaḥ
anāyaka ivācakṣurmuhyatyūhyeṣu karmasu
- 26
यो वा ह्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमान् आगतागमः
उपायज्ञो ऽपि नालं स कर्म यापयितुं चिरम्
yo vā hyasthirasaṃkalpo buddhimān āgatāgamaḥ
upāyajño 'pi nālaṃ sa karma yāpayituṃ ciram
- 27
केवलात्पुनर् आचारात्कर्मणो नोपपद्यते
परिमर्शो विशेषाणाम् अश्रुतस्येह दुर्मतेः
kevalātpunar ācārātkarmaṇo nopapadyate
parimarśo viśeṣāṇām aśrutasyeha durmateḥ
- 28
मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो न हि विद्यते
तस्माद् अननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत्
mantriṇyananurakte tu viśvāso na hi vidyate
tasmād ananuraktāya naiva mantraṃ prakāśayet
- 29
व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितो ऽनृजुः
मारुतोपहतच्छिद्रैः प्रविश्याग्निर् इव द्रुमम्
vyathayeddhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahito 'nṛjuḥ
mārutopahatacchidraiḥ praviśyāgnir iva drumam
- 30
संक्रुध्यत्येकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति
वाचा क्षिपति संरब्धस्ततः पश्चात्प्रसीदति
saṃkrudhyatyekadā svāmī sthānāccaivāpakarṣati
vācā kṣipati saṃrabdhastataḥ paścātprasīdati

