36 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
संवादं भरतश्रेष्ठ शल्मलेः पवनस्य च
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
saṃvādaṃ bharataśreṣṭha śalmaleḥ pavanasya ca
- 2
हिमवन्तं समासाद्य महान् आसीद्वनस्पतिः
वर्षपूगाभिसंवृद्धः शाखास्कन्धपलाशवान्
himavantaṃ samāsādya mahān āsīdvanaspatiḥ
varṣapūgābhisaṃvṛddhaḥ śākhāskandhapalāśavān
- 3
तत्र स्म मत्ता मातङ्गा धर्मार्ताः श्रमकर्शिताः
विश्रमन्ति महाबाहो तथान्या मृगजातयः
tatra sma mattā mātaṅgā dharmārtāḥ śramakarśitāḥ
viśramanti mahābāho tathānyā mṛgajātayaḥ
- 4
नल्वमात्रपरीणाहो घनच्छायो वनस्पतिः
शुकशारिकसंघुष्टः फलवान्पुष्पवान् अपि
nalvamātraparīṇāho ghanacchāyo vanaspatiḥ
śukaśārikasaṃghuṣṭaḥ phalavānpuṣpavān api
- 5
सार्थिका वणिजश्चापि तापसाश्च वनौकसः
वसन्ति वासान्मार्गस्थाः सुरम्ये तरुसत्तमे
sārthikā vaṇijaścāpi tāpasāśca vanaukasaḥ
vasanti vāsānmārgasthāḥ suramye tarusattame
- 6
तस्या ता विपुलाः शाखा दृष्ट्वा स्कन्धांश्च सर्वतः
अभिगम्याब्रवीद् एनं नारदो भरतर्षभ
tasyā tā vipulāḥ śākhā dṛṣṭvā skandhāṃśca sarvataḥ
abhigamyābravīd enaṃ nārado bharatarṣabha
- 7
अहो नु रमणीयस्त्वम् अहो चासि मनोरमः
प्रीयामहे त्वया नित्यं तरुप्रवर शल्मले
aho nu ramaṇīyastvam aho cāsi manoramaḥ
prīyāmahe tvayā nityaṃ tarupravara śalmale
- 8
सदैव शकुनास्तात मृगाश्चाधस्तथा गजाः
वसन्ति तव संहृष्टा मनोहरतरास्तथा
sadaiva śakunāstāta mṛgāścādhastathā gajāḥ
vasanti tava saṃhṛṣṭā manoharatarāstathā
- 9
तव शाखा महाशाख स्कन्धं च विपुलं तथा
न वै प्रभग्नान्पश्यामि मारुतेन कथंचन
tava śākhā mahāśākha skandhaṃ ca vipulaṃ tathā
na vai prabhagnānpaśyāmi mārutena kathaṃcana
- 10
किं नु ते मारुतस्तात प्रीतिमान् अथवा सुहृत्
त्वां रक्षति सदा येन वने ऽस्मिन्पवनो ध्रुवम्
kiṃ nu te mārutastāta prītimān athavā suhṛt
tvāṃ rakṣati sadā yena vane 'sminpavano dhruvam
- 11
विवान्हि पवनः स्थानाद्वृक्षान् उच्चावचान् अपि
पर्वतानां च शिखराण्याचालयति वेगवान्
vivānhi pavanaḥ sthānādvṛkṣān uccāvacān api
parvatānāṃ ca śikharāṇyācālayati vegavān
- 12
शोषयत्येव पातालं विवान्गन्धवहः शुचिः
ह्रदांश्च सरितश्चैव सागरांश्च तथैव ह
śoṣayatyeva pātālaṃ vivāngandhavahaḥ śuciḥ
hradāṃśca saritaścaiva sāgarāṃśca tathaiva ha
- 13
त्वां संरक्षेत पवनः सखित्वेन न संशयः
तस्माद्बहलशाखो ऽसि पर्णवान्पुष्पवान् अपि
tvāṃ saṃrakṣeta pavanaḥ sakhitvena na saṃśayaḥ
tasmādbahalaśākho 'si parṇavānpuṣpavān api
- 14
इदं च रमणीयं ते प्रतिभाति वनस्पते
यद् इमे विहगास्तात रमन्ते मुदितास्त्वयि
idaṃ ca ramaṇīyaṃ te pratibhāti vanaspate
yad ime vihagāstāta ramante muditāstvayi
- 15
एषां पृथक्समस्तानां श्रूयते मधुरः स्वरः
पुष्पसंमोदने काले वाशतां सुमनोहरम्
eṣāṃ pṛthaksamastānāṃ śrūyate madhuraḥ svaraḥ
puṣpasaṃmodane kāle vāśatāṃ sumanoharam
- 16
तथेमे मुदिता नागाः स्वयूथकुलशोभिनः
घर्मार्तास्त्वां समासाद्य सुखं विन्दन्ति शल्मले
tatheme muditā nāgāḥ svayūthakulaśobhinaḥ
gharmārtāstvāṃ samāsādya sukhaṃ vindanti śalmale
- 17
तथैव मृगजातीभिर् अन्याभिर् उपशोभसे
तथा सार्थाधिवासैश्च शोभसे मेरुवद्द्रुम
tathaiva mṛgajātībhir anyābhir upaśobhase
tathā sārthādhivāsaiśca śobhase meruvaddruma
- 18
ब्राह्मणैश्च तपःसिद्धैस्तापसैः श्रमणैर् अपि
त्रिविष्टपसमं मन्ये तवायतनम् एव ह
brāhmaṇaiśca tapaḥsiddhaistāpasaiḥ śramaṇair api
triviṣṭapasamaṃ manye tavāyatanam eva ha
- 19
बन्धुत्वाद् अथवा सख्याच्छल्मले नात्र संशयः
पालयत्येव सततं भीमः सर्वत्रगो ऽनिलः
bandhutvād athavā sakhyācchalmale nātra saṃśayaḥ
pālayatyeva satataṃ bhīmaḥ sarvatrago 'nilaḥ
- 20
न्यग्भावं परमं वायोः शल्मले त्वम् उपागतः
तवाहम् अस्मीति सदा येन रक्षति मारुतः
nyagbhāvaṃ paramaṃ vāyoḥ śalmale tvam upāgataḥ
tavāham asmīti sadā yena rakṣati mārutaḥ
- 21
न तं पश्याम्य् अहं वृक्षं पर्वतं वापि तं दृढम्
यो न वायुबलाद्भग्नः पृथिव्याम् इति मे मतिः
na taṃ paśyāmy ahaṃ vṛkṣaṃ parvataṃ vāpi taṃ dṛḍham
yo na vāyubalādbhagnaḥ pṛthivyām iti me matiḥ
- 22
त्वं पुनः कारणैर्नूनं शल्मले रक्ष्यसे सदा
वायुना सपरीवारस्तेन तिष्ठस्यसंशयम्
tvaṃ punaḥ kāraṇairnūnaṃ śalmale rakṣyase sadā
vāyunā saparīvārastena tiṣṭhasyasaṃśayam
- 23
शल्मलिर् उवाच
न मे वायुः सखा ब्रह्मन्न बन्धुर्न च मे सुहृत्
परमेष्ठी तथा नैव येन रक्षति मानिलः
śalmalir uvāca
na me vāyuḥ sakhā brahmanna bandhurna ca me suhṛt
parameṣṭhī tathā naiva yena rakṣati mānilaḥ
- 24
मम तेजोबलं वायोर्भीमम् अपि हि नारद
कलाम् अष्टादशीं प्राणैर्न मे प्राप्नोति मारुतः
mama tejobalaṃ vāyorbhīmam api hi nārada
kalām aṣṭādaśīṃ prāṇairna me prāpnoti mārutaḥ
- 25
आगच्छन्परमो वायुर्मया विष्टम्भितो बलात्
रुजन्द्रुमान्पर्वतांश्च यच्चान्यद् अपि किंचन
āgacchanparamo vāyurmayā viṣṭambhito balāt
rujandrumānparvatāṃśca yaccānyad api kiṃcana
- 26
स मया बहुशो भग्नः प्रभञ्जन्वै प्रभञ्जनः
तस्मान्न बिभ्ये देवर्षे क्रुद्धाद् अपि समीरणात्
sa mayā bahuśo bhagnaḥ prabhañjanvai prabhañjanaḥ
tasmānna bibhye devarṣe kruddhād api samīraṇāt
- 27
नारद उवाच
शल्मले विपरीतं ते दर्शनं नात्र संशयः
न हि वायोर्बलेनास्ति भूतं तुल्यबलं क्वचित्
nārada uvāca
śalmale viparītaṃ te darśanaṃ nātra saṃśayaḥ
na hi vāyorbalenāsti bhūtaṃ tulyabalaṃ kvacit
- 28
इन्द्रो यमो वैश्रवणो वरुणश्च जलेश्वरः
न ते ऽपि तुल्या मरुतः किं पुनस्त्वं वनस्पते
indro yamo vaiśravaṇo varuṇaśca jaleśvaraḥ
na te 'pi tulyā marutaḥ kiṃ punastvaṃ vanaspate
- 29
यद्धि किंचिद् इह प्राणि शल्मले चेष्टते भुवि
सर्वत्र भगवान्वायुश्चेष्टाप्राणकरः प्रभुः
yaddhi kiṃcid iha prāṇi śalmale ceṣṭate bhuvi
sarvatra bhagavānvāyuśceṣṭāprāṇakaraḥ prabhuḥ
- 30
एष चेष्टयते सम्यक्प्राणिनः सम्यग् आयतः
असम्यग् आयतो भूयश्चेष्टते विकृतो नृषु
eṣa ceṣṭayate samyakprāṇinaḥ samyag āyataḥ
asamyag āyato bhūyaśceṣṭate vikṛto nṛṣu

