52 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
स एवम् उक्तो द्विपदां वरिष्ठो नारायणेनोत्तमपूरुषेण
जगाद वाक्यं द्विपदां वरिष्ठं नारायणं लोकहिताधिवासम्
bhīṣma uvāca
sa evam ukto dvipadāṃ variṣṭho nārāyaṇenottamapūruṣeṇa
jagāda vākyaṃ dvipadāṃ variṣṭhaṃ nārāyaṇaṃ lokahitādhivāsam
- 2
यदर्थम् आत्मप्रभवेह जन्म तवोत्तमं धर्मगृहे चतुर्धा
तत्साध्यतां लोकहितार्थम् अद्य गच्छामि द्रष्टुं प्रकृतिं तवाद्याम्
yadartham ātmaprabhaveha janma tavottamaṃ dharmagṛhe caturdhā
tatsādhyatāṃ lokahitārtham adya gacchāmi draṣṭuṃ prakṛtiṃ tavādyām
- 3
वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतम् उक्तपूर्वम्
पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम्
vedāḥ svadhītā mama lokanātha taptaṃ tapo nānṛtam uktapūrvam
pūjāṃ gurūṇāṃ satataṃ karomi parasya guhyaṃ na ca bhinnapūrvam
- 4
गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समो ऽस्मि नित्यम्
तं चादिदेवं सततं प्रपन्न एकान्तभावेन वृणोम्यजस्रम्
एभिर्विशेषैः परिशुद्धसत्त्वः कस्मान्न पश्येयम् अनन्तम् ईशम्
guptāni catvāri yathāgamaṃ me śatrau ca mitre ca samo 'smi nityam
taṃ cādidevaṃ satataṃ prapanna ekāntabhāvena vṛṇomyajasram
ebhirviśeṣaiḥ pariśuddhasattvaḥ kasmānna paśyeyam anantam īśam
- 5
तत्पारमेष्ठ्यस्य वचो निशम्य नारायणः सात्वतधर्मगोप्ता
गच्छेति तं नारदम् उक्तवान्स सम्पूजयित्वात्मविधिक्रियाभिः
tatpārameṣṭhyasya vaco niśamya nārāyaṇaḥ sātvatadharmagoptā
gaccheti taṃ nāradam uktavānsa sampūjayitvātmavidhikriyābhiḥ
- 6
ततो विसृष्टः परमेष्ठिपुत्रः सो ऽभ्यर्चयित्वा तम् ऋषिं पुराणम्
खम् उत्पपातोत्तमवेगयुक्तस्ततो ऽधिमेरौ सहसा निलिल्ये
tato visṛṣṭaḥ parameṣṭhiputraḥ so 'bhyarcayitvā tam ṛṣiṃ purāṇam
kham utpapātottamavegayuktastato 'dhimerau sahasā nililye
- 7
तत्रावतस्थे च मुनिर्मुहूर्तम् एकान्तम् आसाद्य गिरेः स शृङ्गे
आलोकयन्न् उत्तरपश्चिमेन ददर्श चात्यद्भुतरूपयुक्तम्
tatrāvatasthe ca munirmuhūrtam ekāntam āsādya gireḥ sa śṛṅge
ālokayann uttarapaścimena dadarśa cātyadbhutarūpayuktam
- 8
क्षीरोदधेर् उत्तरतो हि द्वीपः श्वेतः स नाम्ना प्रथितो विशालः
मेरोः सहस्रैः स हि योजनानां द्वात्रिंशतोर्ध्वं कविभिर्निरुक्तः
kṣīrodadher uttarato hi dvīpaḥ śvetaḥ sa nāmnā prathito viśālaḥ
meroḥ sahasraiḥ sa hi yojanānāṃ dvātriṃśatordhvaṃ kavibhirniruktaḥ
- 9
अतीन्द्रियाश्चानशनाश्च तत्र निष्पन्दहीनाः सुसुगन्धिनश्च
श्वेताः पुमांसो गतसर्वपापाश्चक्षुर्मुषः पापकृतां नराणाम्
atīndriyāścānaśanāśca tatra niṣpandahīnāḥ susugandhinaśca
śvetāḥ pumāṃso gatasarvapāpāścakṣurmuṣaḥ pāpakṛtāṃ narāṇām
- 10
वज्रास्थिकायाः सममानोन्माना दिव्यान्वयरूपाः शुभसारोपेताः
छत्राकृतिशीर्षा मेघौघनिनादाः सत्पुष्करचतुष्का राजीवशतपादाः
vajrāsthikāyāḥ samamānonmānā divyānvayarūpāḥ śubhasāropetāḥ
chatrākṛtiśīrṣā meghaughaninādāḥ satpuṣkaracatuṣkā rājīvaśatapādāḥ
- 11
षष्ट्या दन्तैर्युक्ताः शुक्लैर् अष्टाभिर्दंष्ट्राभिर्ये
जिह्वाभिर्ये विष्वग्वक्त्रं लेलिह्यन्ते सूर्यप्रख्यम्
ṣaṣṭyā dantairyuktāḥ śuklair aṣṭābhirdaṃṣṭrābhirye
jihvābhirye viṣvagvaktraṃ lelihyante sūryaprakhyam
- 12
भक्त्या देवं विश्वोत्पन्नं यस्मात्सर्वे लोकाः सूताः
वेदा धर्मा मुनयः शान्ता देवाः सर्वे तस्य विसर्गाः
bhaktyā devaṃ viśvotpannaṃ yasmātsarve lokāḥ sūtāḥ
vedā dharmā munayaḥ śāntā devāḥ sarve tasya visargāḥ
- 13
युधिष्ठिर उवाच
अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः
कथं ते पुरुषा जाताः का तेषां गतिर् उत्तमा
yudhiṣṭhira uvāca
atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ
kathaṃ te puruṣā jātāḥ kā teṣāṃ gatir uttamā
- 14
ये विमुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम
तेषां लक्षणम् एतद्धि यच्छ्वेतद्वीपवासिनाम्
ye vimuktā bhavantīha narā bharatasattama
teṣāṃ lakṣaṇam etaddhi yacchvetadvīpavāsinām
- 15
तस्मान्मे संशयं छिन्द्धि परं कौतूहलं हि मे
त्वं हि सर्वकथारामस्त्वां चैवोपाश्रिता वयम्
tasmānme saṃśayaṃ chinddhi paraṃ kautūhalaṃ hi me
tvaṃ hi sarvakathārāmastvāṃ caivopāśritā vayam
- 16
भीष्म उवाच
विस्तीर्णैषा कथा राजञ्श्रुता मे पितृसंनिधौ
सैषा तव हि वक्तव्या कथासारो हि स स्मृतः
bhīṣma uvāca
vistīrṇaiṣā kathā rājañśrutā me pitṛsaṃnidhau
saiṣā tava hi vaktavyā kathāsāro hi sa smṛtaḥ
- 17
राजोपरिचरो नाम बभूवाधिपतिर्भुवः
आखण्डलसखः ख्यातो भक्तो नारायणं हरिम्
rājoparicaro nāma babhūvādhipatirbhuvaḥ
ākhaṇḍalasakhaḥ khyāto bhakto nārāyaṇaṃ harim
- 18
धार्मिको नित्यभक्तश्च पितॄन्नित्यम् अतन्द्रितः
साम्राज्यं तेन सम्प्राप्तं नारायणवरात्पुरा
dhārmiko nityabhaktaśca pitṝnnityam atandritaḥ
sāmrājyaṃ tena samprāptaṃ nārāyaṇavarātpurā
- 19
सात्वतं विधिम् आस्थाय प्राक्सूर्यमुखनिःसृतम्
पूजयामास देवेशं तच्छेषेण पितामहान्
sātvataṃ vidhim āsthāya prāksūryamukhaniḥsṛtam
pūjayāmāsa deveśaṃ taccheṣeṇa pitāmahān
- 20
पितृशेषेण विप्रांश्च संविभज्याश्रितांश्च सः
शेषान्नभुक्सत्यपरः सर्वभूतेष्वहिंसकः
सर्वभावेन भक्तः स देवदेवं जनार्दनम्
pitṛśeṣeṇa viprāṃśca saṃvibhajyāśritāṃśca saḥ
śeṣānnabhuksatyaparaḥ sarvabhūteṣvahiṃsakaḥ
sarvabhāvena bhaktaḥ sa devadevaṃ janārdanam
- 21
तस्य नारायणे भक्तिं वहतो ऽमित्रकर्शन
एकशय्यासनं शक्रो दत्तवान्देवराट्स्वयम्
tasya nārāyaṇe bhaktiṃ vahato 'mitrakarśana
ekaśayyāsanaṃ śakro dattavāndevarāṭsvayam
- 22
आत्मा राज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनानि च
एतद्भगवते सर्वम् इति तत्प्रेक्षितं सदा
ātmā rājyaṃ dhanaṃ caiva kalatraṃ vāhanāni ca
etadbhagavate sarvam iti tatprekṣitaṃ sadā
- 23
काम्यनैमित्तिकाजस्रं यज्ञियाः परमक्रियाः
सर्वाः सात्वतम् आस्थाय विधिं चक्रे समाहितः
kāmyanaimittikājasraṃ yajñiyāḥ paramakriyāḥ
sarvāḥ sātvatam āsthāya vidhiṃ cakre samāhitaḥ
- 24
पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनः
प्रायणं भगवत्प्रोक्तं भुञ्जते चाग्रभोजनम्
pañcarātravido mukhyāstasya gehe mahātmanaḥ
prāyaṇaṃ bhagavatproktaṃ bhuñjate cāgrabhojanam
- 25
तस्य प्रशासतो राज्यं धर्मेणामित्रघातिनः
नानृता वाक्समभवन्मनो दुष्टं न चाभवत्
न च कायेन कृतवान्स पापं परम् अण्वपि
tasya praśāsato rājyaṃ dharmeṇāmitraghātinaḥ
nānṛtā vāksamabhavanmano duṣṭaṃ na cābhavat
na ca kāyena kṛtavānsa pāpaṃ param aṇvapi
- 26
ये हि ते मुनयः ख्याताः सप्त चित्रशिखण्डिनः
तैर् एकमतिभिर्भूत्वा यत्प्रोक्तं शास्त्रम् उत्तमम्
ye hi te munayaḥ khyātāḥ sapta citraśikhaṇḍinaḥ
tair ekamatibhirbhūtvā yatproktaṃ śāstram uttamam
- 27
मरीचिर् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
वसिष्ठश्च महातेजा एते चित्रशिखण्डिनः
marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
vasiṣṭhaśca mahātejā ete citraśikhaṇḍinaḥ
- 28
सप्त प्रकृतयो ह्येतास्तथा स्वायंभुवो ऽष्टमः
एताभिर्धार्यते लोकस्ताभ्यः शास्त्रं विनिःसृतम्
sapta prakṛtayo hyetāstathā svāyaṃbhuvo 'ṣṭamaḥ
etābhirdhāryate lokastābhyaḥ śāstraṃ viniḥsṛtam
- 29
एकाग्रमनसो दान्ता मुनयः संयमे रताः
इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितम् अनुत्तमम्
लोकान्संचिन्त्य मनसा ततः शास्त्रं प्रचक्रिरे
ekāgramanaso dāntā munayaḥ saṃyame ratāḥ
idaṃ śreya idaṃ brahma idaṃ hitam anuttamam
lokānsaṃcintya manasā tataḥ śāstraṃ pracakrire
- 30
तत्र धर्मार्थकामा हि मोक्षः पश्चाच्च कीर्तितः
मर्यादा विविधाश्चैव दिवि भूमौ च संस्थिताः
tatra dharmārthakāmā hi mokṣaḥ paścācca kīrtitaḥ
maryādā vividhāścaiva divi bhūmau ca saṃsthitāḥ

