38 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
चातुराश्रम्य उक्तो ऽत्र चातुर्वर्ण्यस्तथैव च
राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं तन्मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca
cāturāśramya ukto 'tra cāturvarṇyastathaiva ca
rāṣṭrasya yatkṛtyatamaṃ tanme brūhi pitāmaha
- 2
भीष्म उवाच
राष्ट्रस्यैतत्कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम्
अनिन्द्रम् अबलं राष्ट्रं दस्यवो ऽभिभवन्ति च
bhīṣma uvāca
rāṣṭrasyaitatkṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanam
anindram abalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo 'bhibhavanti ca
- 3
अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते
परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिग् अराजकम्
arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmo na vyavatiṣṭhate
parasparaṃ ca khādanti sarvathā dhig arājakam
- 4
इन्द्रम् एनं प्रवृणुते यद्राजानम् इति श्रुतिः
यथैवेन्द्रस्तथा राजा संपूज्यो भूतिम् इच्छता
indram enaṃ pravṛṇute yadrājānam iti śrutiḥ
yathaivendrastathā rājā saṃpūjyo bhūtim icchatā
- 5
नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यम् इति वैदिकम्
नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यम् अग्निर्वहत्यपि
nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyam iti vaidikam
nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyam agnirvahatyapi
- 6
अथ चेद् अभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत्तरः
अराजकानि राष्ट्राणि हतराजानि वा पुनः
atha ced abhivarteta rājyārthī balavattaraḥ
arājakāni rāṣṭrāṇi hatarājāni vā punaḥ
- 7
प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्याद् एतद् अत्र सुमन्त्रितम्
न हि पापात्पापतरम् अस्ति किंचिद् अराजकात्
pratyudgamyābhipūjyaḥ syād etad atra sumantritam
na hi pāpātpāpataram asti kiṃcid arājakāt
- 8
स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत्
बलवान्हि प्रकुपितः कुर्यान्निःशेषताम् अपि
sa cetsamanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhavet
balavānhi prakupitaḥ kuryānniḥśeṣatām api
- 9
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा
सुदुहा या तु भवति नैव तां क्लेशयन्त्युत
bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā
suduhā yā tu bhavati naiva tāṃ kleśayantyuta
- 10
यद् अतप्तं प्रणमति न तत्संतापयन्त्युत
यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयन्त्यपि
yad ataptaṃ praṇamati na tatsaṃtāpayantyuta
yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsaṃnāmayantyapi
- 11
एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसे
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे
etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase
indrāya sa praṇamate namate yo balīyase
- 12
तस्माद्राजैव कर्तव्यः सततं भूतिम् इच्छता
न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषाम् अराजकम्
tasmādrājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtim icchatā
na dhanārtho na dārārthasteṣāṃ yeṣām arājakam
- 13
प्रीयते हि हरन्पापः परवित्तम् अराजके
यदास्य उद्धरन्त्यन्ये तदा राजानम् इच्छति
prīyate hi haranpāpaḥ paravittam arājake
yadāsya uddharantyanye tadā rājānam icchati
- 14
पापा अपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचन
एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोश्च बहवो ऽपरे
pāpā api tadā kṣemaṃ na labhante kadācana
ekasya hi dvau harato dvayośca bahavo 'pare
- 15
अदासः क्रियते दासो ह्रियन्ते च बलात्स्त्रियः
एतस्मात्कारणाद्देवाः प्रजापालान्प्रचक्रिरे
adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balātstriyaḥ
etasmātkāraṇāddevāḥ prajāpālānpracakrire
- 16
राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारकः
शूले मत्स्यान् इवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः
rājā cenna bhavelloke pṛthivyāṃ daṇḍadhārakaḥ
śūle matsyān ivāpakṣyandurbalānbalavattarāḥ
- 17
अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुर् इति नः श्रुतम्
परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान्
arājakāḥ prajāḥ pūrvaṃ vineśur iti naḥ śrutam
parasparaṃ bhakṣayanto matsyā iva jale kṛśān
- 18
ताः समेत्य ततश्चक्रुः समयान् इति नः श्रुतम्
वाक्क्रूरो दण्डपुरुषो यश्च स्यात्पारदारिकः
यश्च न स्वम् अथादद्यात्त्याज्या नस्तादृशा इति
tāḥ sametya tataścakruḥ samayān iti naḥ śrutam
vākkrūro daṇḍapuruṣo yaśca syātpāradārikaḥ
yaśca na svam athādadyāttyājyā nastādṛśā iti
- 19
विश्वासनार्थं वर्णानां सर्वेषाम् अविशेषतः
तास्तथा समयं कृत्वा समये नावतस्थिरे
viśvāsanārthaṃ varṇānāṃ sarveṣām aviśeṣataḥ
tāstathā samayaṃ kṛtvā samaye nāvatasthire
- 20
सहितास्तास्तदा जग्मुर् असुखार्ताः पितामहम्
अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्न् ईश्वरं दिश
sahitāstāstadā jagmur asukhārtāḥ pitāmaham
anīśvarā vinaśyāmo bhagavann īśvaraṃ diśa
- 21
यं पूजयेम सम्भूय यश्च नः परिपालयेत्
ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ताः
yaṃ pūjayema sambhūya yaśca naḥ paripālayet
tābhyo manuṃ vyādideśa manurnābhinananda tāḥ
- 22
मनुर् उवाच
बिभेमि कर्मणः क्रूराद्राज्यं हि भृशदुष्करम्
विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा
manur uvāca
bibhemi karmaṇaḥ krūrādrājyaṃ hi bhṛśaduṣkaram
viśeṣato manuṣyeṣu mithyāvṛttiṣu nityadā
- 23
भीष्म उवाच
तम् अब्रुवन्प्रजा मा भैः कर्मणैनो गमिष्यति
पशूनाम् अधिपञ्चाशद्धिरण्यस्य तथैव च
धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम्
bhīṣma uvāca
tam abruvanprajā mā bhaiḥ karmaṇaino gamiṣyati
paśūnām adhipañcāśaddhiraṇyasya tathaiva ca
dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kośavardhanam
- 24
मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः
भवन्तं ते ऽनुयास्यन्ति महेन्द्रम् इव देवताः
mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ
bhavantaṃ te 'nuyāsyanti mahendram iva devatāḥ
- 25
स त्वं जातबलो राजन्दुष्प्रधर्षः प्रतापवान्
सुखे धास्यसि नः सर्वान्कुबेर इव नैरृतान्
sa tvaṃ jātabalo rājanduṣpradharṣaḥ pratāpavān
sukhe dhāsyasi naḥ sarvānkubera iva nairṛtān
- 26
यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः
चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति
yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥ
caturthaṃ tasya dharmasya tvatsaṃsthaṃ no bhaviṣyati
- 27
तेन धर्मेण महता सुखलब्धेन भावितः
पाह्यस्मान्सर्वतो राजन्देवान् इव शतक्रतुः
tena dharmeṇa mahatā sukhalabdhena bhāvitaḥ
pāhyasmānsarvato rājandevān iva śatakratuḥ
- 28
विजयायाशु निर्याहि प्रतपन्रश्मिमान् इव
मानं विधम शत्रूणां धर्मो जयतु नः सदा
vijayāyāśu niryāhi pratapanraśmimān iva
mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmo jayatu naḥ sadā
- 29
स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः
महाभिजनसम्पन्नस्तेजसा प्रज्वलन्न् इव
sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥ
mahābhijanasampannastejasā prajvalann iva
- 30
तस्य तां महिमां दृष्ट्वा महेन्द्रस्येव देवताः
अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च दधुर्मनः
tasya tāṃ mahimāṃ dṛṣṭvā mahendrasyeva devatāḥ
apatatrasire sarve svadharme ca dadhurmanaḥ

