45 shlokas
- 1
भीष्म उवाच
नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर
प्रशाम्यते च राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः
bhīṣma uvāca
nityodyuktena vai rājñā bhavitavyaṃ yudhiṣṭhira
praśāmyate ca rājā hi nārīvodyamavarjitaḥ
- 2
भगवान् उशना चाह श्लोकम् अत्र विशां पते
तम् इहैकमना राजन्गदतस्त्वं निबोध मे
bhagavān uśanā cāha ślokam atra viśāṃ pate
tam ihaikamanā rājangadatastvaṃ nibodha me
- 3
द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयान् इव
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
dvāvetau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam
- 4
तद् एतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुम् अर्हसि
संधेयान् अपि संधत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय
tad etannaraśārdūla hṛdi tvaṃ kartum arhasi
saṃdheyān api saṃdhatsva virodhyāṃśca virodhaya
- 5
सप्ताङ्गे यश्च ते राज्ये वैपरीत्यं समाचरेत्
गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः
saptāṅge yaśca te rājye vaiparītyaṃ samācaret
gururvā yadi vā mitraṃ pratihantavya eva saḥ
- 6
मरुत्तेन हि राज्ञायं गीतः श्लोकः पुरातनः
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा
maruttena hi rājñāyaṃ gītaḥ ślokaḥ purātanaḥ
rājyādhikāre rājendra bṛhaspatimataḥ purā
- 7
गुरोर् अप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यम् अजानतः
उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते
guror apyavaliptasya kāryākāryam ajānataḥ
utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate
- 8
बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेणेह धीमता
असमञ्जाः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा
bāhoḥ putreṇa rājñā ca sagareṇeha dhīmatā
asamañjāḥ suto jyeṣṭhastyaktaḥ paurahitaiṣiṇā
- 9
असमञ्जाः सरय्वां प्राक्पौराणां बालकान्नृप
न्यमज्जयद् अतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः
asamañjāḥ sarayvāṃ prākpaurāṇāṃ bālakānnṛpa
nyamajjayad ataḥ pitrā nirbhartsya sa vivāsitaḥ
- 10
ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः
मिथ्या विप्रान् उपचरन्संत्यक्तो दयितः सुतः
ṛṣiṇoddālakenāpi śvetaketurmahātapāḥ
mithyā viprān upacaransaṃtyakto dayitaḥ sutaḥ
- 11
लोकरञ्जनम् एवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम्
lokarañjanam evātra rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ
satyasya rakṣaṇaṃ caiva vyavahārasya cārjavam
- 12
न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत्
विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः
na hiṃsyātparavittāni deyaṃ kāle ca dāpayet
vikrāntaḥ satyavākkṣānto nṛpo na calate pathaḥ
- 13
गुप्तमन्त्रो जितक्रोधः शास्त्रार्थगतनिश्चयः
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः
guptamantro jitakrodhaḥ śāstrārthagataniścayaḥ
dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca satataṃ rataḥ
- 14
त्रय्या संवृतरन्ध्रश्च राजा भवितुम् अर्हति
वृजिनस्य नरेन्द्राणां नान्यत्संवरणात्परम्
trayyā saṃvṛtarandhraśca rājā bhavitum arhati
vṛjinasya narendrāṇāṃ nānyatsaṃvaraṇātparam
- 15
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता
धर्मसंकररक्षा हि राज्ञां धर्मः सनातनः
cāturvarṇyasya dharmāśca rakṣitavyā mahīkṣitā
dharmasaṃkararakṣā hi rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ
- 16
न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं न विश्वसेत्
षाड्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्यावलोकयेत्
na viśvasecca nṛpatirna cātyarthaṃ na viśvaset
ṣāḍguṇyaguṇadoṣāṃśca nityaṃ buddhyāvalokayet
- 17
द्विट्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यम् एव प्रशस्यते
त्रिवर्गविदितार्थश्च युक्तचारोपधिश्च यः
dviṭchidradarśī nṛpatirnityam eva praśasyate
trivargaviditārthaśca yuktacāropadhiśca yaḥ
- 18
कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः
वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः
kośasyopārjanaratiryamavaiśravaṇopamaḥ
vettā ca daśavargasya sthānavṛddhikṣayātmanaḥ
- 19
अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानां चान्ववेक्षकः
नृपतिः सुमुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता
abhṛtānāṃ bhavedbhartā bhṛtānāṃ cānvavekṣakaḥ
nṛpatiḥ sumukhaśca syātsmitapūrvābhibhāṣitā
- 20
उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रीर् अलोलुपः
सतां वृत्ते स्थितमतिः सन्तो ह्याचारदर्शिनः
upāsitā ca vṛddhānāṃ jitatandrīr alolupaḥ
satāṃ vṛtte sthitamatiḥ santo hyācāradarśinaḥ
- 21
न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन
असद्भ्यस्तु समादद्यात्सद्भ्यः संप्रतिपादयेत्
na cādadīta vittāni satāṃ hastātkadācana
asadbhyastu samādadyātsadbhyaḥ saṃpratipādayet
- 22
स्वयं प्रहर्तादाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः
काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च
svayaṃ prahartādātā ca vaśyātmā vaśyasādhanaḥ
kāle dātā ca bhoktā ca śuddhācārastathaiva ca
- 23
शूरान्भक्तान् असंहार्यान्कुले जातान् अरोगिणः
शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनो नावमानिनः
śūrānbhaktān asaṃhāryānkule jātān arogiṇaḥ
śiṣṭāñśiṣṭābhisaṃbandhānmānino nāvamāninaḥ
- 24
विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान्
धर्मेषु निरतान्साधून् अचलान् अचलान् इव
vidyāvido lokavidaḥ paralokānvavekṣakān
dharmeṣu niratānsādhūn acalān acalān iva
- 25
सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपुरस्कृतः
तैस्तुल्यश्च भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाधिकः
sahāyānsatataṃ kuryādrājā bhūtipuraskṛtaḥ
taistulyaśca bhavedbhogaiśchatramātrājñayādhikaḥ
- 26
प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्सदा
एवं कृत्वा नरेन्द्रो हि न खेदम् इह विन्दति
pratyakṣā ca parokṣā ca vṛttiścāsya bhavetsadā
evaṃ kṛtvā narendro hi na khedam iha vindati
- 27
सर्वातिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत्
स क्षिप्रम् अनृजुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते
sarvātiśaṅkī nṛpatiryaśca sarvaharo bhavet
sa kṣipram anṛjurlubdhaḥ svajanenaiva bādhyate
- 28
शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकचित्तग्रहे रतः
न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चावतिष्ठते
śucistu pṛthivīpālo lokacittagrahe rataḥ
na patatyaribhirgrastaḥ patitaścāvatiṣṭhate
- 29
अक्रोधनो ऽथाव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः
राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवान् इव
akrodhano 'thāvyasanī mṛdudaṇḍo jitendriyaḥ
rājā bhavati bhūtānāṃ viśvāsyo himavān iva
- 30
प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु तत्परः
सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा
prājño nyāyaguṇopetaḥ pararandhreṣu tatparaḥ
sudarśaḥ sarvavarṇānāṃ nayāpanayavittathā

