36 shlokas
- 1
गुरुर् उवाच
न स वेद परं धर्मं यो न वेद चतुष्टयम्
व्यक्ताव्यक्ते च यत्तत्त्वं सम्प्राप्तं परमर्षिणा
gurur uvāca
na sa veda paraṃ dharmaṃ yo na veda catuṣṭayam
vyaktāvyakte ca yattattvaṃ samprāptaṃ paramarṣiṇā
- 2
व्यक्तं मृत्युमुखं विद्याद् अव्यक्तम् अमृतं पदम्
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मम् ऋषिर्नारायणो ऽब्रवीत्
vyaktaṃ mṛtyumukhaṃ vidyād avyaktam amṛtaṃ padam
pravṛttilakṣaṇaṃ dharmam ṛṣirnārāyaṇo 'bravīt
- 3
अत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
निवृत्तिलक्षणं धर्मम् अव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम्
atraivāvasthitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
nivṛttilakṣaṇaṃ dharmam avyaktaṃ brahma śāśvatam
- 4
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिर् अथाब्रवीत्
प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः
pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ prajāpatir athābravīt
pravṛttiḥ punarāvṛttirnivṛttiḥ paramā gatiḥ
- 5
तां गतिं परमाम् एति निवृत्तिपरमो मुनिः
ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः
tāṃ gatiṃ paramām eti nivṛttiparamo muniḥ
jñānatattvaparo nityaṃ śubhāśubhanidarśakaḥ
- 6
तद् एवम् एतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषावुभौ
अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्याद् अन्यन्महत्तरम्
tad evam etau vijñeyāvavyaktapuruṣāvubhau
avyaktapuruṣābhyāṃ tu yatsyād anyanmahattaram
- 7
तं विशेषम् अवेक्षेत विशेषेण विचक्षणः
अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि
taṃ viśeṣam avekṣeta viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥ
anādyantāvubhāvetāvaliṅgau cāpyubhāvapi
- 8
उभौ नित्यौ सूक्ष्मतरौ महद्भ्यश्च महत्तरौ
सामान्यम् एतद् उभयोर् एवं ह्यन्यद्विशेषणम्
ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaśca mahattarau
sāmānyam etad ubhayor evaṃ hyanyadviśeṣaṇam
- 9
प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिविधसत्त्वया
विपरीतम् अतो विद्यात्क्षेत्रज्ञस्य च लक्षणम्
prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā trividhasattvayā
viparītam ato vidyātkṣetrajñasya ca lakṣaṇam
- 10
प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारम् अगुणान्वितम्
अग्राह्यौ पुरुषाव् एताव् अलिङ्गत्वाद् असंहितौ
prakṛteśca vikārāṇāṃ draṣṭāram aguṇānvitam
agrāhyau puruṣāv etāv aliṅgatvād asaṃhitau
- 11
संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते यया
करणैः कर्मनिर्वृत्तैः कर्ता यद्यद्विचेष्टते
कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः को ऽहम् एषो ऽप्यसाविति
saṃyogalakṣaṇotpattiḥ karmajā gṛhyate yayā
karaṇaiḥ karmanirvṛttaiḥ kartā yadyadviceṣṭate
kīrtyate śabdasaṃjñābhiḥ ko 'ham eṣo 'pyasāviti
- 12
उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः
संवृतो ऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः
uṣṇīṣavānyathā vastraistribhirbhavati saṃvṛtaḥ
saṃvṛto 'yaṃ tathā dehī sattvarājasatāmasaiḥ
- 13
तस्माच्चतुष्टयं वेद्यम् एतैर्हेतुभिर् आचितम्
यथासंज्ञो ह्ययं सम्यग् अन्तकाले न मुह्यति
tasmāccatuṣṭayaṃ vedyam etairhetubhir ācitam
yathāsaṃjño hyayaṃ samyag antakāle na muhyati
- 14
श्रियं दिव्याम् अभिप्रेप्सुर्ब्रह्म वाङ्मनसा शुचिः
शारीरैर्नियमैर् उग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः
śriyaṃ divyām abhiprepsurbrahma vāṅmanasā śuciḥ
śārīrairniyamair ugraiścarenniṣkalmaṣaṃ tapaḥ
- 15
त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तम् अन्तर्भूतेन भास्वता
सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि
trailokyaṃ tapasā vyāptam antarbhūtena bhāsvatā
sūryaśca candramāścaiva bhāsatastapasā divi
- 16
प्रतापस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः
रजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम्
pratāpastapaso jñānaṃ loke saṃśabditaṃ tapaḥ
rajastamoghnaṃ yatkarma tapasastatsvalakṣaṇam
- 17
ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च शारीरं तप उच्यते
वाङ्मनोनियमः साम्यं मानसं तप उच्यते
brahmacaryam ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate
vāṅmanoniyamaḥ sāmyaṃ mānasaṃ tapa ucyate
- 18
विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यम् अन्नं विशिष्यते
आहारनियमेनास्य पाप्मा नश्यति राजसः
vidhijñebhyo dvijātibhyo grāhyam annaṃ viśiṣyate
āhāraniyamenāsya pāpmā naśyati rājasaḥ
- 19
वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च
तस्मात्तन्मात्रम् आदद्याद्यावद् अत्र प्रयोजनम्
vaimanasyaṃ ca viṣaye yāntyasya karaṇāni ca
tasmāttanmātram ādadyādyāvad atra prayojanam
- 20
अन्तकाले वयोत्कर्षाच्छनैः कुर्याद् अनातुरः
एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं तद् उपपद्यते
antakāle vayotkarṣācchanaiḥ kuryād anāturaḥ
evaṃ yuktena manasā jñānaṃ tad upapadyate
- 21
रजसा चाप्ययं देही देहवाञ्शब्दवच्चरेत्
कार्यैर् अव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितः
आ देहाद् अप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते
rajasā cāpyayaṃ dehī dehavāñśabdavaccaret
kāryair avyāhatamatirvairāgyātprakṛtau sthitaḥ
ā dehād apramādācca dehāntādvipramucyate
- 22
हेतुयुक्तः सदोत्सर्गो भूतानां प्रलयस्तथा
परप्रत्ययसर्गे तु नियतं नातिवर्तते
hetuyuktaḥ sadotsargo bhūtānāṃ pralayastathā
parapratyayasarge tu niyataṃ nātivartate
- 23
भवान्तप्रभवप्रज्ञा आसते ये विपर्ययम्
धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तमानसाः
स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तान् उपासते
bhavāntaprabhavaprajñā āsate ye viparyayam
dhṛtyā dehāndhārayanto buddhisaṃkṣiptamānasāḥ
sthānebhyo dhvaṃsamānāśca sūkṣmatvāttān upāsate
- 24
यथागमं च तत्सर्वं बुद्ध्या तन्नैव बुध्यते
देहान्तं कश्चिद् अन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयः
युक्तो धारणया कश्चित्सत्तां केचिद् उपासते
yathāgamaṃ ca tatsarvaṃ buddhyā tannaiva budhyate
dehāntaṃ kaścid anvāste bhāvitātmā nirāśrayaḥ
yukto dhāraṇayā kaścitsattāṃ kecid upāsate
- 25
अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्युत्संशब्दिताक्षरम्
अन्तकाले ह्युपासन्नास्तपसा दग्धकिल्बिषाः
abhyasyanti paraṃ devaṃ vidyutsaṃśabditākṣaram
antakāle hyupāsannāstapasā dagdhakilbiṣāḥ
- 26
सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम्
सूक्ष्मं विशेषणं तेषाम् अवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा
sarva ete mahātmāno gacchanti paramāṃ gatim
sūkṣmaṃ viśeṣaṇaṃ teṣām avekṣecchāstracakṣuṣā
- 27
देहं तु परमं विद्याद्विमुक्तम् अपरिग्रहम्
अन्तरिक्षाद् अन्यतरं धारणासक्तमानसम्
dehaṃ tu paramaṃ vidyādvimuktam aparigraham
antarikṣād anyataraṃ dhāraṇāsaktamānasam
- 28
मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंयुक्तमानसाः
ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम्
martyalokādvimucyante vidyāsaṃyuktamānasāḥ
brahmabhūtā virajasastato yānti parāṃ gatim
- 29
कषायवर्जितं ज्ञानं येषाम् उत्पद्यते ऽचलम्
ते यान्ति परमांल्लोकान्विशुध्यन्तो यथाबलम्
kaṣāyavarjitaṃ jñānaṃ yeṣām utpadyate 'calam
te yānti paramāṃllokānviśudhyanto yathābalam
- 30
भगवन्तम् अजं दिव्यं विष्णुम् अव्यक्तसंज्ञितम्
भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः
bhagavantam ajaṃ divyaṃ viṣṇum avyaktasaṃjñitam
bhāvena yānti śuddhā ye jñānatṛptā nirāśiṣaḥ

