54 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः
yudhiṣṭhira uvāca
rājavṛttānyanekāni tvayā proktāni bhārata
pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ
- 2
तद् एव विस्तरेणोक्तं पूर्वैर्दृष्टं सतां मतम्
प्रणयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ
tad eva vistareṇoktaṃ pūrvairdṛṣṭaṃ satāṃ matam
praṇayaṃ rājadharmāṇāṃ prabrūhi bharatarṣabha
- 3
भीष्म उवाच
रक्षणं सर्वभूतानाम् इति क्षत्रे परं मतम्
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते
bhīṣma uvāca
rakṣaṇaṃ sarvabhūtānām iti kṣatre paraṃ matam
tadyathā rakṣaṇaṃ kuryāttathā śṛṇu mahīpate
- 4
यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित्
yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ
tathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīta dharmavit
- 5
तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वम् आदान्त्यं सत्यम् आर्जवम् एव च
मध्यस्थः सत्त्वम् आतिष्ठंस्तथा वै सुखम् ऋच्छति
taikṣṇyaṃ jihmatvam ādāntyaṃ satyam ārjavam eva ca
madhyasthaḥ sattvam ātiṣṭhaṃstathā vai sukham ṛcchati
- 6
यस्मिन् अर्थे हितं यत्स्यात्तद्वर्णं रूपम् आविशेत्
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मो ऽप्यर्थो न सीदति
yasmin arthe hitaṃ yatsyāttadvarṇaṃ rūpam āviśet
bahurūpasya rājño hi sūkṣmo 'pyartho na sīdati
- 7
नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी
श्लक्ष्णाक्षरतनुः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः
nityaṃ rakṣitamantraḥ syādyathā mūkaḥ śaracchikhī
ślakṣṇākṣaratanuḥ śrīmānbhavecchāstraviśāradaḥ
- 8
आपद्द्वारेषु यत्तः स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव
शैलवर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्
āpaddvāreṣu yattaḥ syājjalaprasravaṇeṣviva
śailavarṣodakānīva dvijānsiddhānsamāśrayet
- 9
अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमाम्
नित्यम् उद्यतदण्डः स्याद् आचरेच्चाप्रमादतः
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षम् इवाप्लवन्
arthakāmaḥ śikhāṃ rājā kuryāddharmadhvajopamām
nityam udyatadaṇḍaḥ syād ācareccāpramādataḥ
loke cāyavyayau dṛṣṭvā vṛkṣādvṛkṣam ivāplavan
- 10
मृजावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भावानि चरणैः क्षिपेत्
जातपक्षः परिस्पन्देद्रक्षेद्वैकल्यम् आत्मनः
mṛjāvānsyātsvayūthyeṣu bhāvāni caraṇaiḥ kṣipet
jātapakṣaḥ parispandedrakṣedvaikalyam ātmanaḥ
- 11
दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षान्विधूनयेत्
काननेष्विव पुष्पाणि बर्हीवार्थान्समाचरेत्
doṣānvivṛṇuyācchatroḥ parapakṣānvidhūnayet
kānaneṣviva puṣpāṇi barhīvārthānsamācaret
- 12
उच्छ्रितान् आश्रयेत्स्फीतान्नरेन्द्रान् अचलोपमान्
श्रयेच्छायाम् अविज्ञातां गुप्तं शरणम् आश्रयेत्
ucchritān āśrayetsphītānnarendrān acalopamān
śrayecchāyām avijñātāṃ guptaṃ śaraṇam āśrayet
- 13
प्रावृषीवासितग्रीवो मज्जेत निशि निर्जने
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत्
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेद् आत्मानम् आत्मना
prāvṛṣīvāsitagrīvo majjeta niśi nirjane
māyūreṇa guṇenaiva strībhiścālakṣitaścaret
na jahyācca tanutrāṇaṃ rakṣed ātmānam ātmanā
- 14
चारभूमिष्वभिगमान्पाशांश्च परिवर्जयेत्
पीडयेच्चापि तां भूमिं प्रणश्येद्गहने पुनः
cārabhūmiṣvabhigamānpāśāṃśca parivarjayet
pīḍayeccāpi tāṃ bhūmiṃ praṇaśyedgahane punaḥ
- 15
हन्यात्क्रुद्धान् अतिविषान्ये जिह्मगतयो ऽहितान्
नाश्रयेद्बालबर्हाणि सन्निवासानि वासयेत्
hanyātkruddhān ativiṣānye jihmagatayo 'hitān
nāśrayedbālabarhāṇi sannivāsāni vāsayet
- 16
सदा बर्हिनिभः कामं प्रसक्तिकृतम् आचरेत्
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतंगान्गहनेष्विव
एवं मयूरवद्राजा स्वराष्ट्रं परिपालयेत्
sadā barhinibhaḥ kāmaṃ prasaktikṛtam ācaret
sarvataścādadetprajñāṃ pataṃgāngahaneṣviva
evaṃ mayūravadrājā svarāṣṭraṃ paripālayet
- 17
आत्मवृद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः
आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्यावतारणम्
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिर् एतच्छास्त्रनिदर्शनम्
ātmavṛddhikarīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ
ātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyāvatāraṇam
buddhyā cātmaguṇaprāptir etacchāstranidarśanam
- 18
परं चाश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत्
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत्
सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यविचारकः
paraṃ cāśvāsayetsāmnā svaśaktiṃ copalakṣayet
ātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayet
sāntvayogamatiḥ prājñaḥ kāryākāryavicārakaḥ
- 19
निगूढबुद्धिर्धीरः स्याद्वक्तव्ये वक्ष्यते तथा
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः
स्वभावम् एष्यते तप्तं कृष्णायसम् इवोदके
nigūḍhabuddhirdhīraḥ syādvaktavye vakṣyate tathā
saṃnikṛṣṭāṃ kathāṃ prājño yadi buddhyā bṛhaspatiḥ
svabhāvam eṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasam ivodake
- 20
अनुयुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः
आगमैर् उपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च
anuyuñjīta kṛtyāni sarvāṇyeva mahīpatiḥ
āgamair upadiṣṭāni svasya caiva parasya ca
- 21
क्षुद्रं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविशारदम्
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः
kṣudraṃ krūraṃ tathā prājñaṃ śūraṃ cārthaviśāradam
svakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ
- 22
अप्यदृष्ट्वा नियुक्तानि अनुरूपेषु कर्मसु
सर्वांस्तान् अनुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीर् इवायता
apyadṛṣṭvā niyuktāni anurūpeṣu karmasu
sarvāṃstān anuvarteta svarāṃstantrīr ivāyatā
- 23
धर्माणाम् अविरोधेन सर्वेषां प्रियम् आचरेत्
ममायम् इति राजा यः स पर्वत इवाचलः
dharmāṇām avirodhena sarveṣāṃ priyam ācaret
mamāyam iti rājā yaḥ sa parvata ivācalaḥ
- 24
व्यवसायं समाधाय सूर्यो रश्मिम् इवायताम्
धर्मम् एवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये
vyavasāyaṃ samādhāya sūryo raśmim ivāyatām
dharmam evābhirakṣeta kṛtvā tulye priyāpriye
- 25
कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितेन्द्रियान्
kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñānmṛdubhāṣiṇaḥ
madhye vayasi nirdoṣānhite yuktāñjitendriyān
- 26
अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान्
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः
alubdhāñśikṣitāndāntāndharmeṣu pariniṣṭhitān
sthāpayetsarvakāryeṣu rājā dharmārtharakṣiṇaḥ
- 27
एतेनैव प्रकारेण कृत्यानाम् आगतिं गतिम्
युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश्चारैर् उपस्कृतः
etenaiva prakāreṇa kṛtyānām āgatiṃ gatim
yuktaḥ samanutiṣṭheta tuṣṭaścārair upaskṛtaḥ
- 28
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधैव वसुंधरा
amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ
ātmapratyayakośasya vasudhaiva vasuṃdharā
- 29
व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथार्थश्चापि निग्रहः
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश्च स राजा राजधर्मवित्
vyaktaścānugraho yasya yathārthaścāpi nigrahaḥ
guptātmā guptarāṣṭraśca sa rājā rājadharmavit
- 30
नित्यं राष्ट्रम् अवेक्षेत गोभिः सूर्य इवोत्पतन्
चारांश्च नचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या न संज्वरेत्
nityaṃ rāṣṭram avekṣeta gobhiḥ sūrya ivotpatan
cārāṃśca nacarānvidyāttathā buddhyā na saṃjvaret

