21 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
किं पार्थिवेन कर्तव्यं किं च कृत्वा सुखी भवेत्
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वं धर्मभृतां वर
yudhiṣṭhira uvāca
kiṃ pārthivena kartavyaṃ kiṃ ca kṛtvā sukhī bhavet
tanmamācakṣva tattvena sarvaṃ dharmabhṛtāṃ vara
- 2
भीष्म उवाच
हन्त ते ऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु कार्यैकनिश्चयम्
यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच्च कृत्वा सुखी भवेत्
bhīṣma uvāca
hanta te 'haṃ pravakṣyāmi śṛṇu kāryaikaniścayam
yathā rājñeha kartavyaṃ yacca kṛtvā sukhī bhavet
- 3
न त्वेवं वर्तितव्यं स्म यथेदम् अनुशुश्रुमः
उष्ट्रस्य सुमहद्वृत्तं तन्निबोध युधिष्ठिर
na tvevaṃ vartitavyaṃ sma yathedam anuśuśrumaḥ
uṣṭrasya sumahadvṛttaṃ tannibodha yudhiṣṭhira
- 4
जातिस्मरो महान् उष्ट्रः प्राजापत्ययुगोद्भवः
तपः सुमहद् आतिष्ठद् अरण्ये संशितव्रतः
jātismaro mahān uṣṭraḥ prājāpatyayugodbhavaḥ
tapaḥ sumahad ātiṣṭhad araṇye saṃśitavrataḥ
- 5
तपसस्तस्य चान्ते वै प्रीतिमान् अभवत्प्रभुः
वरेण छन्दयामास ततश्चैनं पितामहः
tapasastasya cānte vai prītimān abhavatprabhuḥ
vareṇa chandayāmāsa tataścainaṃ pitāmahaḥ
- 6
उष्ट्र उवाच
भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे दीर्घा ग्रीवा भवेद् इयम्
योजनानां शतं साग्रं या गच्छेच्चरितुं विभो
uṣṭra uvāca
bhagavaṃstvatprasādānme dīrghā grīvā bhaved iyam
yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ yā gaccheccarituṃ vibho
- 7
भीष्म उवाच
एवम् अस्त्विति चोक्तः स वरदेन महात्मना
प्रतिलभ्य वरं श्रेष्ठं ययावुष्ट्रः स्वकं वनम्
bhīṣma uvāca
evam astviti coktaḥ sa varadena mahātmanā
pratilabhya varaṃ śreṣṭhaṃ yayāvuṣṭraḥ svakaṃ vanam
- 8
स चकार तद् आलस्यं वरदानात्स दुर्मतिः
न चैच्छच्चरितुं गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः
sa cakāra tad ālasyaṃ varadānātsa durmatiḥ
na caicchaccarituṃ gantuṃ durātmā kālamohitaḥ
- 9
स कदाचित्प्रसार्यैवं तां ग्रीवां शतयोजनाम्
चचाराश्रान्तहृदयो वातश्चागात्ततो महान्
sa kadācitprasāryaivaṃ tāṃ grīvāṃ śatayojanām
cacārāśrāntahṛdayo vātaścāgāttato mahān
- 10
स गुहायां शिरोग्रीवं निधाय पशुर् आत्मनः
आस्ताथ वर्षम् अभ्यागात्सुमहत्प्लावयज्जगत्
sa guhāyāṃ śirogrīvaṃ nidhāya paśur ātmanaḥ
āstātha varṣam abhyāgātsumahatplāvayajjagat
- 11
अथ शीतपरीताङ्गो जम्बुकः क्षुच्छ्रमान्वितः
सदारस्तां गुहाम् आशु प्रविवेश जलार्दितः
atha śītaparītāṅgo jambukaḥ kṣucchramānvitaḥ
sadārastāṃ guhām āśu praviveśa jalārditaḥ
- 12
स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं क्षुच्छ्रमान्वितः
अभक्षयत्ततो ग्रीवाम् उष्ट्रस्य भरतर्षभ
sa dṛṣṭvā māṃsajīvī tu subhṛśaṃ kṣucchramānvitaḥ
abhakṣayattato grīvām uṣṭrasya bharatarṣabha
- 13
यदा त्वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशुः
तदा संकोचने यत्नम् अकरोद्भृशदुःखितः
yadā tvabudhyatātmānaṃ bhakṣyamāṇaṃ sa vai paśuḥ
tadā saṃkocane yatnam akarodbhṛśaduḥkhitaḥ
- 14
यावद् ऊर्ध्वम् अधश्चैव ग्रीवां संक्षिपते पशुः
तावत्तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः
yāvad ūrdhvam adhaścaiva grīvāṃ saṃkṣipate paśuḥ
tāvattena sadāreṇa jambukena sa bhakṣitaḥ
- 15
स हत्वा भक्षयित्वा च जम्बुकोष्ट्रं ततस्तदा
विगते वातवर्षे च निश्चक्राम गुहामुखात्
sa hatvā bhakṣayitvā ca jambukoṣṭraṃ tatastadā
vigate vātavarṣe ca niścakrāma guhāmukhāt
- 16
एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तम् उष्ट्रेण निधनं तदा
आलस्यस्य क्रमात्पश्य महद्दोषम् उपागतम्
evaṃ durbuddhinā prāptam uṣṭreṇa nidhanaṃ tadā
ālasyasya kramātpaśya mahaddoṣam upāgatam
- 17
त्वम् अप्येतं विधिं त्यक्त्वा योगेन नियतेन्द्रियः
वर्तस्व बुद्धिमूलं हि विजयं मनुर् अब्रवीत्
tvam apyetaṃ vidhiṃ tyaktvā yogena niyatendriyaḥ
vartasva buddhimūlaṃ hi vijayaṃ manur abravīt
- 18
बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत
तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च
buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata
tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca
- 19
राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च
गुप्तमन्त्रश्रुतवतः सुसहायस्य चानघ
rājyaṃ tiṣṭhati dakṣasya saṃgṛhītendriyasya ca
guptamantraśrutavataḥ susahāyasya cānagha
- 20
परीक्ष्यकारिणो ऽर्थाश्च तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर
सहाययुक्तेन मही कृत्स्ना शक्या प्रशासितुम्
parīkṣyakāriṇo 'rthāśca tiṣṭhantīha yudhiṣṭhira
sahāyayuktena mahī kṛtsnā śakyā praśāsitum
- 21
इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभाव
मयापि चोक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या त्वम् अत्र युक्तः प्रचरस्व राजन्
idaṃ hi sadbhiḥ kathitaṃ vidhijñaiḥ purā mahendrapratimaprabhāva
mayāpi coktaṃ tava śāstradṛṣṭyā tvam atra yuktaḥ pracarasva rājan

