39 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
यदा भक्तो भगवत आसीद्राजा महावसुः
किमर्थं स परिभ्रष्टो विवेश विवरं भुवः
yudhiṣṭhira uvāca
yadā bhakto bhagavata āsīdrājā mahāvasuḥ
kimarthaṃ sa paribhraṣṭo viveśa vivaraṃ bhuvaḥ
- 2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
ऋषीणां चैव संवादं त्रिदशानां च भारत
bhīṣma uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
ṛṣīṇāṃ caiva saṃvādaṃ tridaśānāṃ ca bhārata
- 3
अजेन यष्टव्यम् इति देवाः प्राहुर्द्विजोत्तमान्
स च छागो ह्यजो ज्ञेयो नान्यः पशुर् इति स्थितिः
ajena yaṣṭavyam iti devāḥ prāhurdvijottamān
sa ca chāgo hyajo jñeyo nānyaḥ paśur iti sthitiḥ
- 4
ऋषय ऊचुः
बीजैर्यज्ञेषु यष्टव्यम् इति वै वैदिकी श्रुतिः
अजसंज्ञानि बीजानि छागं न घ्नन्तुम् अर्हथ
ṛṣaya ūcuḥ
bījairyajñeṣu yaṣṭavyam iti vai vaidikī śrutiḥ
ajasaṃjñāni bījāni chāgaṃ na ghnantum arhatha
- 5
नैष धर्मः सतां देवा यत्र वध्येत वै पशुः
इदं कृतयुगं श्रेष्ठं कथं वध्येत वै पशुः
naiṣa dharmaḥ satāṃ devā yatra vadhyeta vai paśuḥ
idaṃ kṛtayugaṃ śreṣṭhaṃ kathaṃ vadhyeta vai paśuḥ
- 6
भीष्म उवाच
तेषां संवदताम् एवम् ऋषीणां विबुधैः सह
मार्गागतो नृपश्रेष्ठस्तं देशं प्राप्तवान्वसुः
अन्तरिक्षचरः श्रीमान्समग्रबलवाहनः
bhīṣma uvāca
teṣāṃ saṃvadatām evam ṛṣīṇāṃ vibudhaiḥ saha
mārgāgato nṛpaśreṣṭhastaṃ deśaṃ prāptavānvasuḥ
antarikṣacaraḥ śrīmānsamagrabalavāhanaḥ
- 7
तं दृष्ट्वा सहसायान्तं वसुं ते त्वन्तरिक्षगम्
ऊचुर्द्विजातयो देवान् एष छेत्स्यति संशयम्
taṃ dṛṣṭvā sahasāyāntaṃ vasuṃ te tvantarikṣagam
ūcurdvijātayo devān eṣa chetsyati saṃśayam
- 8
यज्वा दानपतिः श्रेष्ठः सर्वभूतहितप्रियः
कथं स्विद् अन्यथा ब्रूयाद्वाक्यम् एष महान्वसुः
yajvā dānapatiḥ śreṣṭhaḥ sarvabhūtahitapriyaḥ
kathaṃ svid anyathā brūyādvākyam eṣa mahānvasuḥ
- 9
एवं ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस्तथा
अपृच्छन्सहसाभ्येत्य वसुं राजानम् अन्तिकात्
evaṃ te saṃvidaṃ kṛtvā vibudhā ṛṣayastathā
apṛcchansahasābhyetya vasuṃ rājānam antikāt
- 10
भो राजन्केन यष्टव्यम् अजेनाहोस्विद् औषधैः
एतन्नः संशयं छिन्द्धि प्रमाणं नो भवान्मतः
bho rājankena yaṣṭavyam ajenāhosvid auṣadhaiḥ
etannaḥ saṃśayaṃ chinddhi pramāṇaṃ no bhavānmataḥ
- 11
स तान्कृताञ्जलिर्भूत्वा परिपप्रच्छ वै वसुः
कस्य वः को मतः पक्षो ब्रूत सत्यं समागताः
sa tānkṛtāñjalirbhūtvā paripapraccha vai vasuḥ
kasya vaḥ ko mataḥ pakṣo brūta satyaṃ samāgatāḥ
- 12
ऋषय ऊचुः
धान्यैर्यष्टव्यम् इत्येष पक्षो ऽस्माकं नराधिप
देवानां तु पशुः पक्षो मतो राजन्वदस्व नः
ṛṣaya ūcuḥ
dhānyairyaṣṭavyam ityeṣa pakṣo 'smākaṃ narādhipa
devānāṃ tu paśuḥ pakṣo mato rājanvadasva naḥ
- 13
भीष्म उवाच
देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात्
छागेनाजेन यष्टव्यम् एवम् उक्तं वचस्तदा
bhīṣma uvāca
devānāṃ tu mataṃ jñātvā vasunā pakṣasaṃśrayāt
chāgenājena yaṣṭavyam evam uktaṃ vacastadā
- 14
कुपितास्ते ततः सर्वे मुनयः सूर्यवर्चसः
ऊचुर्वसुं विमानस्थं देवपक्षार्थवादिनम्
kupitāste tataḥ sarve munayaḥ sūryavarcasaḥ
ūcurvasuṃ vimānasthaṃ devapakṣārthavādinam
- 15
सुरपक्षो गृहीतस्ते यस्मात्तस्माद्दिवः पत
अद्य प्रभृति ते राजन्न् आकाशे विहता गतिः
अस्मच्छापाभिघातेन महीं भित्त्वा प्रवेक्ष्यसि
surapakṣo gṛhītaste yasmāttasmāddivaḥ pata
adya prabhṛti te rājann ākāśe vihatā gatiḥ
asmacchāpābhighātena mahīṃ bhittvā pravekṣyasi
- 16
ततस्तस्मिन्मुहूर्ते ऽथ राजोपरिचरस्तदा
अधो वै संबभूवाशु भूमेर्विवरगो नृपः
स्मृतिस्त्वेनं न प्रजहौ तदा नारायणाज्ञया
tatastasminmuhūrte 'tha rājoparicarastadā
adho vai saṃbabhūvāśu bhūmervivarago nṛpaḥ
smṛtistvenaṃ na prajahau tadā nārāyaṇājñayā
- 17
देवास्तु सहिताः सर्वे वसोः शापविमोक्षणम्
चिन्तयामासुर् अव्यग्राः सुकृतं हि नृपस्य तत्
devāstu sahitāḥ sarve vasoḥ śāpavimokṣaṇam
cintayāmāsur avyagrāḥ sukṛtaṃ hi nṛpasya tat
- 18
अनेनास्मत्कृते राज्ञा शापः प्राप्तो महात्मना
अस्य प्रतिप्रियं कार्यं सहितैर्नो दिवौकसः
anenāsmatkṛte rājñā śāpaḥ prāpto mahātmanā
asya pratipriyaṃ kāryaṃ sahitairno divaukasaḥ
- 19
इति बुद्ध्या व्यवस्याशु गत्वा निश्चयम् ईश्वराः
ऊचुस्तं हृष्टमनसो राजोपरिचरं तदा
iti buddhyā vyavasyāśu gatvā niścayam īśvarāḥ
ūcustaṃ hṛṣṭamanaso rājoparicaraṃ tadā
- 20
ब्रह्मण्यदेवं त्वं भक्तः सुरासुरगुरुं हरिम्
कामं स तव तुष्टात्मा कुर्याच्छापविमोक्षणम्
brahmaṇyadevaṃ tvaṃ bhaktaḥ surāsuraguruṃ harim
kāmaṃ sa tava tuṣṭātmā kuryācchāpavimokṣaṇam
- 21
मानना तु द्विजातीनां कर्तव्या वै महात्मनाम्
अवश्यं तपसा तेषां फलितव्यं नृपोत्तम
mānanā tu dvijātīnāṃ kartavyā vai mahātmanām
avaśyaṃ tapasā teṣāṃ phalitavyaṃ nṛpottama
- 22
यतस्त्वं सहसा भ्रष्ट आकाशान्मेदिनीतलम्
एकं त्वनुग्रहं तुभ्यं दद्मो वै नृपसत्तम
yatastvaṃ sahasā bhraṣṭa ākāśānmedinītalam
ekaṃ tvanugrahaṃ tubhyaṃ dadmo vai nṛpasattama
- 23
यावत्त्वं शापदोषेण कालम् आसिष्यसे ऽनघ
भूमेर्विवरगो भूत्वा तावन्तं कालम् आप्स्यसि
यज्ञेषु सुहुतां विप्रैर्वसोर्धारां महात्मभिः
yāvattvaṃ śāpadoṣeṇa kālam āsiṣyase 'nagha
bhūmervivarago bhūtvā tāvantaṃ kālam āpsyasi
yajñeṣu suhutāṃ viprairvasordhārāṃ mahātmabhiḥ
- 24
प्राप्स्यसे ऽस्मदनुध्यानान्मा च त्वां ग्लानिर् आस्पृशेत्
न क्षुत्पिपासे राजेन्द्र भूमेश्छिद्रे भविष्यतः
prāpsyase 'smadanudhyānānmā ca tvāṃ glānir āspṛśet
na kṣutpipāse rājendra bhūmeśchidre bhaviṣyataḥ
- 25
वसोर्धारानुपीतत्वात्तेजसाप्यायितेन च
स देवो ऽस्मद्वरात्प्रीतो ब्रह्मलोकं हि नेष्यति
vasordhārānupītatvāttejasāpyāyitena ca
sa devo 'smadvarātprīto brahmalokaṃ hi neṣyati
- 26
एवं दत्त्वा वरं राज्ञे सर्वे तत्र दिवौकसः
गताः स्वभवनं देवा ऋषयश्च तपोधनाः
evaṃ dattvā varaṃ rājñe sarve tatra divaukasaḥ
gatāḥ svabhavanaṃ devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ
- 27
चक्रे च सततं पूजां विष्वक्सेनाय भारत
जप्यं जगौ च सततं नारायणमुखोद्गतम्
cakre ca satataṃ pūjāṃ viṣvaksenāya bhārata
japyaṃ jagau ca satataṃ nārāyaṇamukhodgatam
- 28
तत्रापि पञ्चभिर्यज्ञैः पञ्चकालान् अरिंदम
अयजद्धरिं सुरपतिं भूमेर्विवरगो ऽपि सन्
tatrāpi pañcabhiryajñaiḥ pañcakālān ariṃdama
ayajaddhariṃ surapatiṃ bhūmervivarago 'pi san
- 29
ततो ऽस्य तुष्टो भगवान्भक्त्या नारायणो हरिः
अनन्यभक्तस्य सतस्तत्परस्य जितात्मनः
tato 'sya tuṣṭo bhagavānbhaktyā nārāyaṇo hariḥ
ananyabhaktasya satastatparasya jitātmanaḥ
- 30
वरदो भगवान्विष्णुः समीपस्थं द्विजोत्तमम्
गरुत्मन्तं महावेगम् आबभाषे स्मयन्न् इव
varado bhagavānviṣṇuḥ samīpasthaṃ dvijottamam
garutmantaṃ mahāvegam ābabhāṣe smayann iva

