21 shlokas
- 1
याज्ञवल्क्य उवाच
तथैवोत्क्रममाणं तु शृणुष्वावहितो नृप
पद्भ्याम् उत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानम् उच्यते
yājñavalkya uvāca
tathaivotkramamāṇaṃ tu śṛṇuṣvāvahito nṛpa
padbhyām utkramamāṇasya vaiṣṇavaṃ sthānam ucyate
- 2
जङ्घाभ्यां तु वसून्देवान् आप्नुयाद् इति नः श्रुतम्
जानुभ्यां च महाभागान्देवान्साध्यान् अवाप्नुयात्
jaṅghābhyāṃ tu vasūndevān āpnuyād iti naḥ śrutam
jānubhyāṃ ca mahābhāgāndevānsādhyān avāpnuyāt
- 3
पायुनोत्क्रममाणस्तु मैत्रं स्थानम् अवाप्नुयात्
पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां तु प्रजापतिम्
pāyunotkramamāṇastu maitraṃ sthānam avāpnuyāt
pṛthivīṃ jaghanenātha ūrubhyāṃ tu prajāpatim
- 4
पार्श्वाभ्यां मरुतो देवान्नासाभ्याम् इन्दुम् एव च
बाहुभ्याम् इन्द्रम् इत्याहुर् उरसा रुद्रम् एव च
pārśvābhyāṃ maruto devānnāsābhyām indum eva ca
bāhubhyām indram ityāhur urasā rudram eva ca
- 5
ग्रीवायास्तम् ऋषिश्रेष्ठं नरम् आप्नोत्यनुत्तमम्
विश्वेदेवान्मुखेनाथ दिशः श्रोत्रेण चाप्नुयात्
grīvāyāstam ṛṣiśreṣṭhaṃ naram āpnotyanuttamam
viśvedevānmukhenātha diśaḥ śrotreṇa cāpnuyāt
- 6
घ्राणेन गन्धवहनं नेत्राभ्यां सूर्यम् एव च
भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवौ ललाटेन पितॄन् अथ
ghrāṇena gandhavahanaṃ netrābhyāṃ sūryam eva ca
bhrūbhyāṃ caivāśvinau devau lalāṭena pitṝn atha
- 7
ब्रह्माणम् आप्नोति विभुं मूर्ध्ना देवाग्रजं तथा
एतान्युत्क्रमणस्थानान्युक्तानि मिथिलेश्वर
brahmāṇam āpnoti vibhuṃ mūrdhnā devāgrajaṃ tathā
etānyutkramaṇasthānānyuktāni mithileśvara
- 8
अरिष्टानि तु वक्ष्यामि विहितानि मनीषिभिः
संवत्सरवियोगस्य सम्भवेयुः शरीरिणः
ariṣṭāni tu vakṣyāmi vihitāni manīṣibhiḥ
saṃvatsaraviyogasya sambhaveyuḥ śarīriṇaḥ
- 9
यो ऽरुन्धतीं न पश्येत दृष्टपूर्वां कदाचन
तथैव ध्रुवम् इत्याहुः पूर्णेन्दुं दीपम् एव च
खण्डाभासं दक्षिणतस्ते ऽपि संवत्सरायुषः
yo 'rundhatīṃ na paśyeta dṛṣṭapūrvāṃ kadācana
tathaiva dhruvam ityāhuḥ pūrṇenduṃ dīpam eva ca
khaṇḍābhāsaṃ dakṣiṇataste 'pi saṃvatsarāyuṣaḥ
- 10
परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिव
आत्मच्छायाकृतीभूतं ते ऽपि संवत्सरायुषः
paracakṣuṣi cātmānaṃ ye na paśyanti pārthiva
ātmacchāyākṛtībhūtaṃ te 'pi saṃvatsarāyuṣaḥ
- 11
अतिद्युतिर् अतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस्तथा
प्रकृतेर्विक्रियापत्तिः षण्मासान्मृत्युलक्षणम्
atidyutir atiprajñā aprajñā cādyutistathā
prakṛtervikriyāpattiḥ ṣaṇmāsānmṛtyulakṣaṇam
- 12
दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश्च विरुध्यते
कृष्णश्यावच्छविच्छायः षण्मासान्मृत्युलक्षणम्
daivatānyavajānāti brāhmaṇaiśca virudhyate
kṛṣṇaśyāvacchavicchāyaḥ ṣaṇmāsānmṛtyulakṣaṇam
- 13
शीर्णनाभि यथा चक्रं छिद्रं सोमं प्रपश्यति
तथैव च सहस्रांशुं सप्तरात्रेण मृत्युभाक्
śīrṇanābhi yathā cakraṃ chidraṃ somaṃ prapaśyati
tathaiva ca sahasrāṃśuṃ saptarātreṇa mṛtyubhāk
- 14
शवगन्धम् उपाघ्राति सुरभिं प्राप्य यो नरः
देवतायतनस्थस्तु षड्रात्रेण स मृत्युभाक्
śavagandham upāghrāti surabhiṃ prāpya yo naraḥ
devatāyatanasthastu ṣaḍrātreṇa sa mṛtyubhāk
- 15
कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता
संज्ञालोपो निरूष्मत्वं सद्योमृत्युनिदर्शनम्
karṇanāsāvanamanaṃ dantadṛṣṭivirāgitā
saṃjñālopo nirūṣmatvaṃ sadyomṛtyunidarśanam
- 16
अकस्माच्च स्रवेद्यस्य वामम् अक्षि नराधिप
मूर्धतश्चोत्पतेद्धूमः सद्योमृत्युनिदर्शनम्
akasmācca sravedyasya vāmam akṣi narādhipa
mūrdhataścotpateddhūmaḥ sadyomṛtyunidarśanam
- 17
एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवो ऽत्मवान्
निशि चाहनि चात्मानं योजयेत्परमात्मनि
etāvanti tvariṣṭāni viditvā mānavo 'tmavān
niśi cāhani cātmānaṃ yojayetparamātmani
- 18
प्रतीक्षमाणस्तत्कालं यत्कालं प्रति तद्भवेत्
अथास्य नेष्टं मरणं स्थातुम् इच्छेद् इमां क्रियाम्
pratīkṣamāṇastatkālaṃ yatkālaṃ prati tadbhavet
athāsya neṣṭaṃ maraṇaṃ sthātum icched imāṃ kriyām
- 19
सर्वगन्धान्रसांश्चैव धारयेत समाहितः
तथा हि मृत्युं जयति तत्परेणान्तरात्मना
sarvagandhānrasāṃścaiva dhārayeta samāhitaḥ
tathā hi mṛtyuṃ jayati tatpareṇāntarātmanā
- 20
ससांख्यधारणं चैव विदित्वा मनुजर्षभ
जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना
sasāṃkhyadhāraṇaṃ caiva viditvā manujarṣabha
jayecca mṛtyuṃ yogena tatpareṇāntarātmanā
- 21
गच्छेत्प्राप्याक्षयं कृत्स्नम् अजन्म शिवम् अव्ययम्
शाश्वतं स्थानम् अचलं दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः
gacchetprāpyākṣayaṃ kṛtsnam ajanma śivam avyayam
śāśvataṃ sthānam acalaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ

