37 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
मुहूर्तं तावद् एकाग्रो मनःश्रोत्रे ऽन्तरात्मनि
धारयित्वापि ते श्रुत्वा रोचतां वचनं मम
yudhiṣṭhira uvāca
muhūrtaṃ tāvad ekāgro manaḥśrotre 'ntarātmani
dhārayitvāpi te śrutvā rocatāṃ vacanaṃ mama
- 2
सार्थगम्यम् अहं मार्गं न जातु त्वत्कृते पुनः
गच्छेयं तद्गमिष्यामि हित्वा ग्राम्यसुखान्युत
sārthagamyam ahaṃ mārgaṃ na jātu tvatkṛte punaḥ
gaccheyaṃ tadgamiṣyāmi hitvā grāmyasukhānyuta
- 3
क्षेम्यश्चैकाकिना गम्यः पन्थाः को ऽस्तीति पृच्छ माम्
अथवा नेच्छसि प्रष्टुम् अपृच्छन्न् अपि मे शृणु
kṣemyaścaikākinā gamyaḥ panthāḥ ko 'stīti pṛccha mām
athavā necchasi praṣṭum apṛcchann api me śṛṇu
- 4
हित्वा ग्राम्यसुखाचारं तप्यमानो महत्तपः
अरण्ये फलमूलाशी चरिष्यामि मृगैः सह
hitvā grāmyasukhācāraṃ tapyamāno mahattapaḥ
araṇye phalamūlāśī cariṣyāmi mṛgaiḥ saha
- 5
जुह्वानो ऽग्निं यथाकालम् उभौ कालावुपस्पृशन्
कृशः परिमिताहारश्चर्मचीरजटाधरः
juhvāno 'gniṃ yathākālam ubhau kālāvupaspṛśan
kṛśaḥ parimitāhāraścarmacīrajaṭādharaḥ
- 6
शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमक्षमः
तपसा विधिदृष्टेन शरीरम् उपशोषयन्
śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramakṣamaḥ
tapasā vidhidṛṣṭena śarīram upaśoṣayan
- 7
मनःकर्णसुखा नित्यं शृण्वन्न् उच्चावचा गिरः
मुदितानाम् अरण्येषु वसतां मृगपक्षिणाम्
manaḥkarṇasukhā nityaṃ śṛṇvann uccāvacā giraḥ
muditānām araṇyeṣu vasatāṃ mṛgapakṣiṇām
- 8
आजिघ्रन्पेशलान्गन्धान्फुल्लानां वृक्षवीरुधाम्
नानारूपान्वने पश्यन्रमणीयान्वनौकसः
ājighranpeśalāngandhānphullānāṃ vṛkṣavīrudhām
nānārūpānvane paśyanramaṇīyānvanaukasaḥ
- 9
वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनः
नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनर्ग्रामवासिनाम्
vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinaḥ
nāpriyāṇyācariṣyāmi kiṃ punargrāmavāsinām
- 10
एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन्
पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिर् अद्भिश्च तर्पयन्
ekāntaśīlī vimṛśanpakvāpakvena vartayan
pitṝndevāṃśca vanyena vāgbhir adbhiśca tarpayan
- 11
एवम् आरण्यशास्त्राणाम् उग्रम् उग्रतरं विधिम्
सेवमानः प्रतीक्षिष्ये देहस्यास्य समापनम्
evam āraṇyaśāstrāṇām ugram ugrataraṃ vidhim
sevamānaḥ pratīkṣiṣye dehasyāsya samāpanam
- 12
अथवैको ऽहम् एकाहम् एकैकस्मिन्वनस्पतौ
चरन्भैक्ष्यं मुनिर्मुण्डः क्षपयिष्ये कलेवरम्
athavaiko 'ham ekāham ekaikasminvanaspatau
caranbhaikṣyaṃ munirmuṇḍaḥ kṣapayiṣye kalevaram
- 13
पांसुभिः समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः
pāṃsubhiḥ samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ
vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ
- 14
न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
निराशीर्निर्ममो भूत्वा निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः
na śocanna prahṛṣyaṃśca tulyanindātmasaṃstutiḥ
nirāśīrnirmamo bhūtvā nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ
- 15
आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडान्धबधिराकृतिः
अकुर्वाणः परैः कांचित्संविदं जातु केनचित्
ātmārāmaḥ prasannātmā jaḍāndhabadhirākṛtiḥ
akurvāṇaḥ paraiḥ kāṃcitsaṃvidaṃ jātu kenacit
- 16
जङ्गमाजङ्गमान्सर्वान्नविहिंसंश्चतुर्विधान्
प्रजाः सर्वाः स्वधर्मस्थाः समः प्राणभृतः प्रति
jaṅgamājaṅgamānsarvānnavihiṃsaṃścaturvidhān
prajāḥ sarvāḥ svadharmasthāḥ samaḥ prāṇabhṛtaḥ prati
- 17
न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित्
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वेन्द्रियसुसंयतः
na cāpyavahasankaṃcinna kurvanbhrukuṭīṃ kvacit
prasannavadano nityaṃ sarvendriyasusaṃyataḥ
- 18
अपृच्छन्कस्यचिन्मार्गं व्रजन्येनैव केनचित्
न देशं न दिशं कांचिद्गन्तुम् इच्छन्विशेषतः
apṛcchankasyacinmārgaṃ vrajanyenaiva kenacit
na deśaṃ na diśaṃ kāṃcidgantum icchanviśeṣataḥ
- 19
गमने निरपेक्षश्च पश्चाद् अनवलोकयन्
ऋजुः प्रणिहितो गच्छंस्त्रसस्थावरवर्जकः
gamane nirapekṣaśca paścād anavalokayan
ṛjuḥ praṇihito gacchaṃstrasasthāvaravarjakaḥ
- 20
स्वभावस्तु प्रयात्यग्रे प्रभवन्त्यशनान्यपि
द्वंद्वानि च विरुद्धानि तानि सर्वाण्यचिन्तयन्
svabhāvastu prayātyagre prabhavantyaśanānyapi
dvaṃdvāni ca viruddhāni tāni sarvāṇyacintayan
- 21
अल्पं वास्वादु वा भोज्यं पूर्वालाभेन जातुचित्
अन्येष्वपि चरंल्लाभम् अलाभे सप्त पूरयन्
alpaṃ vāsvādu vā bhojyaṃ pūrvālābhena jātucit
anyeṣvapi caraṃllābham alābhe sapta pūrayan
- 22
विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने
अतीतपात्रसंचारे काले विगतभिक्षुके
vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjane
atītapātrasaṃcāre kāle vigatabhikṣuke
- 23
एककालं चरन्भैक्ष्यं गृहे द्वे चैव पञ्च च
स्पृहापाशान्विमुच्याहं चरिष्यामि महीम् इमाम्
ekakālaṃ caranbhaikṣyaṃ gṛhe dve caiva pañca ca
spṛhāpāśānvimucyāhaṃ cariṣyāmi mahīm imām
- 24
न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवद् आचरन्
जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन्न च द्विषन्
na jijīviṣuvatkiṃcinna mumūrṣuvad ācaran
jīvitaṃ maraṇaṃ caiva nābhinandanna ca dviṣan
- 25
वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकम् उक्षतः
नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्न् उभयोस्तयोः
vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikam ukṣataḥ
nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayann ubhayostayoḥ
- 26
याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुम् अभ्युदयक्रियाः
सर्वास्ताः समभित्यज्य निमेषादिव्यवस्थितः
yāḥ kāścijjīvatā śakyāḥ kartum abhyudayakriyāḥ
sarvāstāḥ samabhityajya nimeṣādivyavasthitaḥ
- 27
तेषु नित्यम् असक्तश्च त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः
सुपरित्यक्तसंकल्पः सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः
teṣu nityam asaktaśca tyaktasarvendriyakriyaḥ
suparityaktasaṃkalpaḥ sunirṇiktātmakalmaṣaḥ
- 28
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ
na vaśe kasyacittiṣṭhansadharmā mātariśvanaḥ
- 29
वीतरागश्चरन्न् एवं तुष्टिं प्राप्स्यामि शाश्वतीम्
तृष्णया हि महत्पापम् अज्ञानाद् अस्मि कारितः
vītarāgaścarann evaṃ tuṣṭiṃ prāpsyāmi śāśvatīm
tṛṣṇayā hi mahatpāpam ajñānād asmi kāritaḥ
- 30
कुशलाकुशलान्येके कृत्वा कर्माणि मानवाः
कार्यकारणसंश्लिष्टं स्वजनं नाम बिभ्रति
kuśalākuśalānyeke kṛtvā karmāṇi mānavāḥ
kāryakāraṇasaṃśliṣṭaṃ svajanaṃ nāma bibhrati

